ÇURA BATIR XİKƏYƏTE

ÇIĞANAQ: «TATAR XALIQ İCATI. DASTANNAR» 1984 YIL. QAZAN. TATARSTAN KİTAP NƏŞRİYATI

    Dağstan yortında Qazıy bi digən ber oluğ mirza bar irmeş. Anıñ Qanmirza digən ber enese də bar irmeş.

    Könlərdən ber kön Qazıy bi ğəskəre belən atlanıp av avlamağa çığıp bara. Yörgən zamanda yulında ber qəryə bar ikən. Ul qəryəğə Qazıy bi kilsə, bolar kilməs borın yav çabıp alıp kitkən. Ber yəş bala qaçıp, qalın urman eçenə kerep qalğan ikən. Qazıy bi kilgəndə ul bala, bolarnı kürep, urmandan çığıp, Qazıy bigə kilde. Ul Qazıy bi baladan:

    — Avılıñızğa nə buldı? — dip soradı.

    Ul bala əytte:

    — Avılımıznı yav çabıp alıp kitte. Mən qaçıp bu urmanğa kerep yəşerenep qaldım,— dide.

    Soñra Qazıy bi ul balanı alıp saqladı. Ul bala üze qızıl çıraylı, nar rəñle bulğan öçen atını Nərrəñ* quydılar. Ul Nərrəñ, Qazıy bineñ yanında torıp, ölkən yeget bulıp, bik batır pəhlevən buldı. hər yirgə barsa, xezmət betergüçe buldı. Yavğa barsa, yavnı basuçı bulıp, bik batır bulğanı öçen Nərəñ batır dip xalıqlarğa məğlüm buldı. Qazıy bi bu Nərəñ batırğa Qabaq başı Qara üzdən digən keşeneñ Miñsılu digən cihanda bulmağan aru quñın alıp birde.

    Könlərdən ber kön Qazıy bək enese Qanmirza, Nərəñ batırnıñ xatını Miñlesılunı kürep, ğaşiq bulıp, Nərəñ yuqta Miñlesıluğa bardı. Miñlesılu qabul itməde. Qanmirza anı quvalap çığarıp cibərde. Soñra bu eşne Nərəñ batır işetep Qazıy bineñ aldında Qanmirzanı qılıç berlən çalıp ülterde. Andan Qazıy bi Nərəñ batırğa: «Sən inde bənem yanımda torma, ber yaqqa kit»,— dip əytkən soñ, Nərəñ Miñlesılunı alıp qaçıp, Xacitarxan şəhərenə Aqça soltanğa kilep, ul soltan yanında bik xörmət berlən küp zaman tordı.

    Könlərdə ber kön Aqça soltan, bu Nərəñ batırnıñ xatını Miñlesılunıñ arulığın kürep, Miñlesıluğa ğaşiq bulıp, Nərəñ batırnı ğəskərgə cibərep, üze Miñlesıluğa kiç berlə kəlde, əytte:

    — Əy, xatın, mən səne səvərmen, mənem berlə ber bulasın,— dide.— Nərəñ batırnı aldap ğəskərgə cibərdem. Ul anda ülər, monda kilməs, əlbəttə. Çara yuqtır, mənem berlə ber bulasıñ,— dide.

    Anda Miñlesılu əytte:

    — Əy, soltan, ber süzem bar, əytməgə röxsət birermesən? — dide.

    Soltan əytte:

    — Əyt, nə süzeñ bar? — dide.

    Xatın əytte:

    — Arıslan büreneñ cimendin ciməs. Əmma sən adəm arıslanısən. Nərəñ səneñ yanıñda büreneñ bülteregeder. Mən ul bülteregeneñ cimete kebimən. Bülterek sarqıtın arıslan cimək nəçek rəvə bulır? — dide.

    Ul soltan bu süzne işetep, kilgənenə poşiman bulıp, Miñlesıluğa:

    — Sən inde mənem qıyəmətlek qərendəşem bit,— dip çığıp kitte.

    Ul zamanda Nərəñ batır, ul kiçə ğəskərdən qaytıp, öyeneñ ber yanına kilep, bu süzlərne tıñlap torğan irde. Bu süzlərne işetep, Nərəñ yənə keşegə beldermi qaytıp kitte. İrtəse soltan Nərəñgə xəbər cibərep, qaytarıp aldı. Nərəñ qaytıp kilgən soñ, bu soltannı ülterep, xatını berlə qaçıp quyğa kitte. Ul vaqıtta Miñlesılu qorsaqlı ide. Yulda qaçıp bara yörgəndə Qalavız digən sunıñ buyında töşlənep ultırğanda Miñlesılu tulğattı. Tulğatqanın ire Nərəñ batırğa əytməgə oyalıp, cır berlən əytte. Əytkən cırı budır. Miñlesılu əytəder:

        İdelneñ başı — Arman tav,

        Cayıqnıñ başı — qırıq Çəvlan ,

        Turı at başı — aq çatır,

        Camnıñ buyı — cide üzən,

        Sarı Bolaq — arqa sal,

        Bu buynı sal tamağıma taşı,

        Ber anıñ eçəyem disəm, suvı açı,

        Tusa — başım kilençək,

        Tumasa — başım qıynamay,

        Əy batırım, batırım,

        Üzeñ bulışlı anaçı*,—

    dide.

    Ul zamanda Nərəñ batır Miñlesılunıñ tulğatqanın belep, ni eşləren belməy adap tuqtap torğanda Miñlesılu, Nərəñ batırnıñ adağanın belep, yənə cır belən əytte:

        Əy batırım, batırım,

        Adamaçı, batırım.

        Qəberenə Qazıy bineñ enesen qayırıp,

        Üz qulıñ menən sən çaldıñ,—

        Adamadıñ, batırım.

        Xacitarxanda Aqça soltannı qayırıp,

        Üz qulıñ menən sən çaldıñ,—

        Adamadıñ, batırım.

        Adamaçı, batırım!

        Qorbanlığıñ çalsana,

        Quş çırağıñ * yaqsana.

        Çuranı azat itsənə,

        Tizrək citep kilsənə.

    Nərəñ Miñlesıludan bu süzne işetkən soñ tiz torıp, Qalavız suvına barıp, təhərət alıp, ike rəkəğət namaz qılıp kilep, Çura digən qolın azat itep, kük ayğırnı qorbanlıq itep çalıp *, xoday yulına quş çıraq niyəz itep kilep, Miñle balasın aldı. Uğıl bala tudı. Atın — azat qılğan qolı Çuranıñ urınına — Çura atadı. Andan kiçep qunıp, Qırımğa barıp tordılar.

    Çura anda torıp, biş-altı yəşər bala buldı. Bozav baqtılar. Könlərdə ber kön Çura yuldaş balalarğa əytte:

    — Ber məslixət itəlek!

    — Nə məslixət itəlek? — didelər.

    Anda Çura əytte:

    — Beremezne baş itəlek,— dide.

    Balalar əyttelər:

    — Kemne baş itəlek?

    Çura əytte:

    Kem ber bozav suyıp aşatsa, şul keşene baş itəlek,— dide. Anda Çura əytte:

    Sezlər mənem əmeremdə bulsañız, mən sezlərgə ber bozav suyıp aşatayım,— dide.

    Balalar qabul qıldılar. Andan soñ Çura ber bozav suyıp balalarğa aşattı. Şul balalar ul köndən arbağan Çuranıñ əmerenə motıyğ buldılar. İmde şul balalarğa Çura əytte:

    — hər kön bozavlarnı əydəp öygə qaytqanda bozavlarıñızğa menep, yavlıqlarıñıznı tayaqqa bəyləp bayraq itep: «Çura batırnıñ ğəskəremez!» — dip, avılğa çapqalaşıp barıñız,— dide.

    Anlar həm şulay ittelər. Bu xəbər hər tarafqa: «Çura digən batır ğəskər berlən atlanğan imeş»,— dip işetelde. Ta ki İdelgə bulğuçı xalıqlar işetep, örkep, İdel arğı yağına küçə başladılar. Bu İdel xalqınıñ Çura batır xəbərendən qurqıp qaçıp, İdelne ütep yatqanı Qırımdağı Çura batırnıñ üzenə işetelde. Andan soñ Çura batır atası Nərəñgə əytep yaxşı at aldırıp, yaxşı sadaq-savıt aldırıp, atın iyərləp, sadaq-savıt asınıp, atlanıp:

    — İdel xalqınıñ mindən qurqıp qaçıp İdel ütkəne rastmı ikən? Mən belep kiləyem,— dip, İdel tarafına qarap cörde.

    Çura batır İdelgə kilde, İdel xalqınıñ Çura batırdan qurqıp küçep, İdel ütep yatqanı imeş. Bu zamanda İdel yaqasında ber qart keşe yığlap yörəder imeş. Şul qart keşegə Çura əytte:

    — Əy qart, nə öçen yığlaysıñ? — dide.

    Şul qart əytte:

    — İdel urtasında qızım arba belən ağıp baradır, cikkən ügeze cörməyder. Qızım suğa kitep üləçək, anıñ öçen yığlaymın,— dip, qızın kürsətte.

    Şul zamanda Çura batır attan töşep, atnıñ iyəren alıp, üze yalanğaç bulıp suğa kerep, arbanı, qıznı çığarıp, atasınıñ qulına birde, üze yulına kitte. Alay bulsa, ul qıznıñ kiyəve bar imeş, ul kiyəv kilde. Qart əytte:

    — Sən qayda ideñ? Qızım suğa kitep üləçək yirdən ber yeget kilep, atı berlən caylap barıp, qızımnı arbası berlən çığarıp birde. Ber yeget şunıñ kebi yaxşılıq qıldı.

    Anda kiyəv əytte:

    — Şul yeget qayda kitte? — dide.

    — Şul tarafqa kitte,— dip, kitkən yağın kürsətte.

    Ul kiyəvneñ atı Qolınçaq irmeş. Qolınçaq qayınatası qarttan şul yegetneñ mengən atın, tösen sorap, kigən kiyemeneñ tösen sorap, artından ezləp kitep, ul yegetne tabıp alıp kilde. Qartnıñ öyenə alıp kilep, avlaqqa öy çığarıp, şul öydə Çura batırnı qundırıp, yaxşı xörmət qıldı. Yataçaq zaman buldı. Çura batır Qolınçaqqa əytte:

    — Əy Qolınçaq! Sən ul qıznıñ kiyəveseñ, qız yanına barıp yat. Mən monda yatayın,— dide.

    Anda Qolınçaq əytte:

    — Mən qız yanına barıp yatman,— dide.— Səneñ yanıñda yatarmın,— dide.— Qız digən nə zattır, ber keşe ul, kem yoqlamasa — anıqıdır,— dide.

    Anda Çura batır Qolınçaqqa əytte:

    — Sən bu süzdə toramısən? — dide.

    Qolınçaq əytte:

    — Bəli torarmın,— dide.

    — Alay bulsa, yaxşı,— dip, ikese bergə yattılar.

    Ber zamanda Qolınçaq yoqladı. Ul yoqlağandan soñ Çura batır torıp ul qız yanına bardı. Qız:

    — Kemseñ? — dide.

    Çura batır əytte:

    — Mən Çura batırmən,— dide.

    Qız əytte:

    — Mən səneñ Çura batır ikəneñne beləyem, məñə kükrəgeñne açıp kürsət,— dide.

    Andan Çura batır ul qızğa kükrəgen açıp kürsətte. Qız əytte:

    — Beldem, Çura batır ikənseñ,— dide.

    Çura batır əytte:

    — Nədən beldeñ? — dide.

    Qız əytte:

    — Əzəldə yaxşılardan işetkən idem, Çura batırnıñ kükrəge bulat tösle qurşın bulır, digən süz bar ide,— dide.

    Soñra Çura batırğa qız əytte:

    — Səneñ məndən nə moradıñ bar? — dide.

    Çura batır əytte:

    — Sən mənem berlə bulsañ, mən səne alıp kitərmen,— dide.

    Anda qız əytte:

    — Şul Qolınçaqnıñ atın cögənləp, iyərləp kitersəñ, mən səneñ berlə kitərmen. Yuq bulsa, kitməm,— dide.

    Anıñ öçen — ul Qolınçaqnıñ atı Qolınçaqtan başqa keşegə uşlatmas irmeş. Çura batır barıp, ul atnı iyərləp-yögənləp alıp kilde. Ul qız Qolınçaqnıñ atın menep, qaçıp kittelər.

    Ber zamandan soñ Qolınçaq uyğanıp Çuranı qaradı. Yanında Çura yuqtır. Andan barıp qıznı qaradı: qız həm yuqtır. Andan atların qaradı: atları həm yuqtır. Qolınçaq qayınatası qartnı uyğatıp, xalqını uyğatıp, küp keşe bulıp atlanıp, Çura batır berlən qıznıñ artından quvıp cittelər. Anda Çura batır əytte:

    — Əy, Qolınçaq! Sən kiçəge əytkən süzeñdə tormadıñmı? Sən əytkən ideñ: qız digən ber keşe — kem yoqlamasa, ul keşegə bulır, dimədeñme? Sən bu kiçə yatıp yoqladıñ. Mən yoqlamadım, qıznı aldım,— dide.

    Anda Qolınçaq əytte:

    — Bəli, əytkən irdem. Bu qız səñə xələl bulsın,— dide.

    Anda Çura əytte: 

    — Səneñ xatınıñ məñə kirək tügel. Mən, səne kiçə əytkən süzendə tora mikən dip, bu eşne eşləp idem. Xatınıñ üzeñə bulsın! — dide.

    Anda Qolınçaq əytte:

    — Mən səñə bağışladım, səñə xələl bulsın,— dip, köllese məslixət kürep, qıznı alıp qaytıp, atasınıñ öyenə kilterep, ölkən tuy itep, cəməğətlər cıyılıp, nikax qılıp, Çura batırğa birep irdelər.

    Andan Çura batır Qolınçaqqa əytte:

    — Mənem ber yaxşı qız qərdəşem bardır, anı səñə birəyen,— dip namzət ittelər.

    Qolınçaq həm qabul itte. Çura batır şul qıznı alıp, Qırımğa qayttı.

    Alay bulsa, Çura batır bu İdel tarafına yörgəndə Qırımdağı Aqtaşnıñ Ğali bi digən batır, Çuranıñ atası Nərəñ batırğa kilep:

    — Quyıñdan şuigen suyıp bir,— dip, Nərəñ batırnı qıynap, suğıp, orıp, xatını Miñlesıluğa yaman süzlər əytep, birgən atlarnı almıy, üzeneñ söygən Qaragir atın zur berlən alıp kitkən ikən.

    Bu zamanda Çura batır qıznı alıp atasınıñ öyenə kilgəndə atası Nərək batır uğılı Çura batırnıñ aldından çığıp, Ğali bək itep kitkən zurlıqnı uğılı Çura batırğa cır berlən cırlap əytte. Nərək batır əytep tulğaydır:

        Əy uğılım, əy Çuram,

        Üzem-üzem bulğanı,

        Üzem Nərək bulğanı,

        Ardayıp atıma mengən,

        Quyımdan şvigen suyğan yuq ide.

        Yılqımdan olav mengən yuq ide.

        Sən uğılımnıñ yuğında 

        Aqtaşnıñ Ğali bək kilde də 

        Quyımdan şvigen suydı da,

        Yılqımdan olav mende də,

        Atañ Nərək qartlarnı

        Taş menən başqa-küzgə ordı da,

        Anañ Miñlesıluqaynıñ 

        Kükrəgendən kitməstəy 

        Yaman süzlər əytte də,

        Alqalay büz, aru büz,

        Anı birdem — almadı,

        İke tükəy qan cirən,

        Anı birdem — almadı.

        Quy bağarnı quşa birdem — almadı.

        Artından kilep qarasam,

        Savrısı qara tubalday,

        Yanı qara küpçektəy,

        Aldından kilep qarasam,

        Alğı teşe körəktəy,

        Art azavı toyaqtay,

        Canım başı, cay tamğalı 

        Qaragir qara qorğa töşte inde.

        Al inde, Çuram, al inde,

        Əməleñ bulsa, kür inde.

        Bu süzlərne işetep, cır belən cılqıçığa cırlap əytəder. Çura batır əytep tulğaydır:

        Əy cılqıçım, əy ağam!

        Aqtan kiyərem minem alıp kilçe!

        Atım kiyertep menəyem.

        Aq köbəmne alıp kilçe!

        Bitenə biktər tışlap kiyəyem.

        Aldamiyanım alıp kilçe!

        Eç-bilemə bu iviyem.

        Bu kitkəndən kitəyem,

        Almaçıq suvınıñ buyında 

        Aqtaşnıñ Ğali bigə citəyem.

        Aqtaşnıñ Ğali bigə citkən soñ 

        Qabırğadan yul salıp,

        Tez astında bornığa salıp,

        Söyre telem körmələp,

        Söyək teşem qaşqarıp,

        Bəreñləy bənem qadalıp...

        Ğali bidən atamnıñ Qaragiren 

        Təğzim əytep teləyem,

        Teləp-teləp birməsə,

        Yardağı bolanday kiskələşep üləyen.

    Çura batır bolay dip sorağanda Ğali bi əytte:

    — İke tana, ber ügez alırsıñ,— dide. 

    Şul zamanda Çura batır əytte:

    — Səneñ atañ ülgən zamanda atavsız qalğan, dip işetkən idem. Şul ike tananı atañnıñ atavına suy,— dide.— Ügezne anañnıñ artına cik,— dide.

    Bu süzne əytep, Çura batır, Ğali bineñ başın kisep üterep, cay tamğalı Qaragir atnı alıp qayttı. Şul kitkəndən öygə barmıyça, culda ber quy baqqan ədəmgə yulığıp əytep kitte.

    Şul kitkəndə Çura batır Qazan şəhərenə bardı. Qazanğa barıp Qolınçaq batırnı çaqırtıp aldırdı. Andağı batırlar berlən quşılıp, Qazan şəhəren almağa kilgən urıs ğəskəre berlən suğış* qılıp tordı.

    Şul zamanda Qazan şəhərendə Şağali xan digən xan bar imeş. Şağali xannıñ Sarıqani digən qızı bar imeş. Bu Şağali xan Çura batırnıñ kilgənen işetep, çaqırtıp alıp, küp xörmətlər itep, xəzinədən at-tun, sərbəylar , sadaq-savıt, küp ğölüfələr birep, batırlarğa quşıp, hər nə batırlarğa baş qıldı. Çura batırnı bu köndən ərməğən itte. Çura batır, hər köndə ğəskər berlən suğışıp, küp ədəmlərne xarap itte.

    Alay bulsa, Çura batır Qazanda suğış itep yörgəndə Qırımdağı atası Nərəñ batırnı əzəlge Çura batır ültergən Aqtaşnıñ Ğali bi digənneñ qalğan qərdəşləre kilep, Nərəñ batırnıñ hər nə bulğan malın çabıp, talap alıp kittelər. Nərəñ batır carlı bulıp qaldı. Xatını Miñlesılu eçməgə aş tapmıy il qıdırıp cörde.

    İnde kildek Çura batırnıñ urıs yavı berlən orışqan yirenə. Urıs ğəskəre Çura batırnı ülterməkkə ğıylac tapmıy, Mönəccimlərne cıyıp, əzterləp qaradılar, şul Çura batırnıñ əcəle nidən bulır ikən dip. Anda Mönəccimlər əzterləp qarap əyttelər:

    — Çura batırğa doşmandan ber qız birsəñ, şul qızdan ber uğıl bulsa, Çura batırnıñ əcəle şul uğlandan bulır,— didelər.

    Soñ ğəskərneñ yaxşı ğaqıllı böyekləre bu eşne məslixətkə qılıp qaradılar. «Alay bulsa, ber qız birmək kirək», dip, ber qıznı yaxşı kiyem berlən küçkə meñgezep, dürt yaxşı at cigep, yanında qollıqçı qızlar berlən Çura batırğa birdelər.

    Şul qızğa əyttelər:

    — Qayçan Çura batırdan bala bulıp qorsağıñ tipkən zamanda ber əməl berlən bezgə qaçıp qayt,— dide.

    Şul əytkən köydə qız Çura batırğa kilde isə, Çura batır qıznı xuş kürep aldı. Soñra küp zaman qız Çura batırda torıp kömənle buldı. Bulğan zaman qız qaçtı. Üz xalqına kilde. Andan ber uğıl tuğdı.

    İnde süz Nərəñ batırdan kiler. Nərəñ batır yarlı bulıp, aç bulıp tora belmiçə, Qazandağı uğlı Çura batırğa kilde, Qazanğa kilep, Çuranı ezləp-sorap tabıp kilsə, ber xəlvət öydə Çura batırlar belən bal eçep ultırğan ikən. Nərəñ batır kilgəndə Çura batır atasını tanıp, yaman kiyemle, yaman sıyfatlı bulğanğa oyalıp, kire qarap yattı. Bu ultırğan batırlar Nərəñ batırnı kürep:

    — Əy qart! Sindəy qarıylar cıravçı bula torğan, cırlaçı,— didelər.

    Nərəñ əytte:

    — Mən alıstan, bik arıp, açıp kildem. Məñə aş-su bireñez,— dide.

    Şul zaman Nərəñgə aş-su birep cırlattılar. Nərəñneñ cırı budır. Nərəñ əytep tulğaydır:

        Qazna-qazna mal kilsə,

        Qaznaçı qaraduvan şulay itər.

        Qapqa aldına yav kilsə,

        Qolınçaq menən ir Çura 

        Qara qanğa buyanır.

        Şundıy əytkən ir Çuranıñ atası,

        Qırşavlı çiləgen* qulğa alıp,

        İldən-ilgə teləner.

    Çura batır atası Nərəñdən bu süzlərne işetep... atasına küp süzlər əytte. Soñ atası Nərəñgə küp aqça birde.

    — Sən barıp, ber yirdən at-tun alıp, yaxşı yaraq, savıt alıp, fələn köndə bez ğəskərgə çığarmız, şul köndə sən də xəzer bulıp, ber yaqtan bayraq kütərep kil,— dide.— Şul zamanda mən səñə qarap çabarmın. Kilgəndə sən məne suğıp yıq*,— dide.— Soñra anlar kilgəndə mən cavap birermen, sən qarap tor,— dide.

    Şul əytkən zamanda şul köndə ğəskər çıktı orış qılmağa. Ber yaqtan Nərəñ batır bayraq kütərep kilde. Monı kürep Çura batır:

    — Bu nə ğəskər? — dip, buña qarap çaptı.

    Kilde. Şul əzəlge əytkən köydən ittelər. Soñra ğəskər kilde. Kürdelər Çura batırnı: attan töşep, ber qart ədəm yanında tezləngən. Soñra Çura batır əytte:

    — Əy ğəskər! Sez barıñız da attan töşeñez! Bu kilgən — mənem atam Nərəñ batır,— dip əytte.

    Şul zamanda ğəskər barı töşte, Nərəñ batırğa kilep təğzim ittelər. Soñra monı Şağali xanğa belderdelər. Şağali xan, belep, Nərəñne aldırıp, küp xörmət qıldı. Küp xilğət birep, Nərəñ batırnı saqladılar.

    İnde xikəyət Şağali xandan kilde. Qızı Sarıqani digən ber kön batırlarğa bülək birəder, hər batırnıñ üz dərəcəsenə kürə. Çura batırğa ber dənə altın qotıq birde. Çura batır monı kürep, üpkələp, kire ber cirgə taşladı, quydı. Soñra Çura batır berniçə kön suğışqa barmay yattı. Çura batır yatqandan soñ Şağali xan Çuranıñ atası Nərəñdən soradı. Nərəñ əytte:

    — ...Söyləməkkə həvəs bula torğan Sarıqaninı cibərep soratsañız, niçek bulır ikən? — dide.

    Soñ Şağali xan qızı Sarıqaninı cibərep sorattı. Sarıqani barıp sorağan zamanda Çura batır əytte:

    — Mən səñə üpkələp yatarmın,— dide.— Sən məñə qotıq birdeñ, başqa batırlarğa savıt birdeñ,— dide.

    Şul zaman qız əytte:

    — Qanı, şul qotıqnı açıp qaraçı,— dide.

    Çura batır qotıqnı alıp qarasa, eçendə «Kük çıbıq» digən qılıç bar ikən. Çura batır monı kürep, qıznı qabul itep, ğəskər berlən atlanıp küp yavnı xarap itte. Bondan soñ Şağali xan, Qazan xalqından küp mal, xəzinə cıyıp, Nərəñ batırnı Qırımğa qaytardı. Nərəñ batır üz yortına aman-isən, mal berlə küp xəzinə kilgənenə şatlıq itep tuy itte. Qırımnıñ bəkləreneñ xatını-qızı qalmıy kilde.

        Aşatıp-eçerep bulğan soñ Çura batırnıñ anası cır belən tulğap, maqtanıp cırladı:

        Surqaralı küldə şoñqar bar,

        Su yağalay macar bar.

        Tanası qaçıp bozavlar,

        Tabı tuqtap qolınlar 

        Tavda Qazıy mirza bar.

        Arbasınıñ kigiyendən may tamğan,

        Qılıçınıñ baldağıñday qan tamğan.

        İdeldə ike amacay 

        Uraq, Mamay mirza bar.

        Qazanda xan cələle 

        Nərəñ uğlı Çura bar.

        Qaş arası sara bar,

        İşetkən də bar, belgən bar,

        Qaşına barıp kürgən bar,

        İşetkən də bulmasa 

        İndegedə qayda bar?..*

        Qazandağı qan cələle 

        Məneñ uğlım Çura, di.

        Xikəyət Qolınçaq batır.

    Çura batır Qolınçaq batırğa meñ quy birep, at alıp birde:

    — Qırımğa ber köndə barıp bezneñ öyneñ amanlığın belep, və həm Çura batırnıñ qız qərendəşe Aysılunı (əzəldə Qolınçaq batırğa namzət itkən irde), anı həm kürep kil,— dip cibərde.

    Qolınçaq batır atlanıp ber köndə Qırımğa bardı. Çura batırnıñ öyenə kilde. Kilep kürsə, Çura batırnıñ xatını ber yeget berlən qoçaqlaşıp yatar. Batır monı kürep, qəhərlənep qaytıp kitte. Çura batırğa kilde. Çura batır kürep:

    — Sən kildeñme? — dide.

    — Bəli, kildem,— dide. Çura batırğa əytte: — Səneñ xatınıñnı ber yeget qoçaqlap yatır. Anı kürep qəhərlənep kildem,— dide.

    Soñra Çura batır bonı işetep, qəhərlənep qılıç suğıp: «Xatınnı ülterəyen!» — dip atqa menep, beñ qəhər berlən Qırımğa kilde.

    Şul zamanda qərendəşe Aysılu Çuranıñ kilə yatqanın belep, aldından çığıp, ğözerlər teləde:

    — Əy ağam, şul yeget bulıp yatqan mən idem. Səne bolay itsenlər, dip, bəhənə eşlədek,— dide.

    Çura batır şul səbəp berlən ber kiçə öyendə qunıp kitte. İnde Çura batırnıñ xatını ire kitəçək bulğanda cırlap əytkən cırı budır. Sılubik xanım əytep tulğaydır:

        Ala kit, batır, ala kit,

        At savırına sala kit.

        Yeket başıña, batırım,

        Bezdəy itkən sabanı

        Üz yulıña qorbanlıqqa çala kit.

    Çura batır bu süzgə qaramıy atına menep Qazanğa qarap yörde. Şul zamanda Qazan şəhrene almağa yav kilgən ikən. Xalıq örkep qaçıp yörgəndə Çura batır ber adəmdən xəbər soradı, qayda barasız, dip. Ul Çura batırğa əytte:

    — Qazan şəhrene yav aldı, anıñ öçen qaçıp baramız,— dide.

    Anda Çura batır tulğav berlə cırlap əytte:

        Mən Çuramın, Çuramın,

        Türə tügel, qaramın,

        Asılımnı sorasañ —

        Kükes uğlı Taməmən,

        Qazannı yav aldı, dip irəmən,

        Bez barğançı almasa,

        Alıp qulğa salmasa,

        Qazan atlı şəhərneñ 

        Qapqasınıñ avızında,

        Qəlğasınıñ töbendə 

        Taştan suqqan çikmən bulay,— 

    dip cırlap yöri birde.

    Çura batır, Qazanğa kilep, ğəskərne quvalap çığardı Qazan şəhərendən. Şağali xan, Sarıqani bu xəbərne işetep küp şat buldı. Çura batırğa kildelər.

    Könlərdə ber kön urıs ğəskəreneñ eçendə əlege qızdan tuğan bala bar ikən, Çura batırdan bulğan. Çura batır ğəskər eçendən ul uğlannı ülterə belməy yörgən zamanın Sarıqani, çarlaqtan kürep, Çura batırğa əytte:

    — Əy batır, kilep ber susın eçep kit, susağansıñ,— dide.

    Anda Çura batır Sarıqaninıñ bu süzen işetep, qəhərlənep əytte. Cır berlən əytkəne budır:

        Şağali xannıñ yortı öçen,

        Sarıqaninıñ küñele öçen 

        Kük çobarım arıtmay,

        «Kük çıbığım» qara qanğa cebetməy,

        Bu gaverneñ kereş küzle malayın

        İñrə-iñen ana İdelgə qolatmay,

        Bu gaver menə seren çıqtırmay,

        Aq məscetlər saldırmay,

        «Allah»lap azan əytterməy,

        Moradıma citkerməy 

        Qaytmam da! Qaytmam da!

    Çura batır bu cırnı əytep, ğəskər eçenə kerep, ğəskərne qırıp, ul balanı ülterə belməy küp yörep, atnıñ ayağı qızıp, tuqtata belməy, axır, at İdelgə qolap, Çura batır suğa kitep ülde. Çura batır suğa kitep ülemgə bara yörgəndə cırlap əytte:

        Qazan aldı qatlav-qatlav qara su,

        Qamışlap töşep idem say da dip.

        Tirən də yuq, say da yuq,

        İndegedən arbağan bezdəy irlərgə

        Qazan atlı sar da yuq,—

    dip əytep ülde*.

    Çura batırnıñ xikəyəte təməm buldı.

SÜZLEK

Qu — buş, qorığan.

Tu — bayraq.

Yağı — cəyə.

Sur — bəxetsezlek, qıyın, çit.

Möyeş — poçmaq.

Tañlanğı — aldağı.

Qəryə — avıl.

Nar rəñle — yalqın tösle, ut tösle.

Üzdən — feodal cəmğiyəte titullarınıñ berse.

Aru quñ — çibər qız məğnəsendə.

Xacitarxan — Əsterxən şəhəreneñ elekke iseme.

Bülterek — büreneñ köçege.

Cimet — aşamlıq.

Sarqıt — qaldıq, öleş.

Rəvə — yaraqlı, yatışlı.

Quy — quy kötüve yəisə avıl küzdə totıluvı mömkin.

Töşlənep ultıru — töşke aşnı aşap utıru.

Çəvlan — çavıl, yəş qayınlıq.

Anaçı — kendek əbise.

Adav «qavşav», «yuğalıp qalu» məğnəsendə.

Çura biredə: «xezmətçe», «qol» məğnəsendə həm tuvaçaq bala isemenə işərə.

Arbağan — bəxetle, uñışlı.

Motıyğ bulu — buysınu.

Taki — şuña xətle, şul dərəcədə.

Bəli — əye, şulay.

Əzəl — yaratılıştan uq; biredə: bik küptənge vaqıt.

Bulat — nıq qorıç.

Qurşın — qurğaşın.

Uşlatmas — tottırmas.

Namzət, nəmzəd — yərəşü, vəğdələşü.

Şuik — citez, şuq.

Zur — köç, cəber.

Ardayu — irkələv.

Olav — yasaq rəveşendə dəvlət öçen vaqıtlıça alına torğan meneş atı.

Quy bağar — sarıq kötüçese.

Savrı (savır) — at sırtınıñ artqı öleşe.

Küpçek — mendər.

Qorğa — biredə: kirtləp (qorşap) quyğan urın.

Biktər (bitkər) — köbəneñ bitlege.

Aldamiyən — metalldan yasalğan qul qabı.

İvü — çornav, elü.

Qabırğadan — yandan məğnəsendə.

Söyre — oçlı.

Körmələp — bəyləp.

Qaşqarıp — «qarañğılatıp», «yəşerep» məğnəsendə.

Berəñ (bəreñ) — atnıñ ya batırnıñ ğəskəri kiyeme, metal yafraqlardan yasalğan.

Təğzim — xörmət itü, olılav.

Atav — ülgən keşene iskə alıp aş uzdıru.

Sərbəi — suğış kiyemnəre.

Ğölüfə — atlı ğəskərgə birelə torğan azıq.

Ərməğən — başqa ildən alıp qaytılğan bülək, söyeneç.

Ğıylac — çara.

Mönəccim — yoldızlar tikşerüçe ğalim, astrolog.

Əzterləp — astrolabiyə, astronomnar əsbabı.

Küç — kilen töşerü öçen əzerlə Xəlvət — avlaq, buş.

Qaraduvan — ğadi xalıqtan çıqqan divan bəge, zur türə.

Xilğət — büləkkə birelgən bay kiyem.

Qotıq — qotıyçıq, keçkenə tartma, şkatulka.

Macar — küp təgərməçle zur arba.

Tap — tabın, qırğıy atlar öyere.

Amacay — ağayne, ətiseneñ enese.

Xan cələl — xannıñ böyek keşese.

Sara — «kiñlek» məğnəse Bəhənə — sıltav.

Saba, şapa — yəmsez xatın.

Tama — qəbilə iseme.

İnrə-iñ — buy.

Arbağan — bəxet, uñış.

Sar — şəhər.