İdegəy dəstanı

Tuqtamış xan belən Aqsaq Timer nizağı həm Qotlıqıya bi belən uğlı İdegəyneñ ülemgə xökem itelgəne

Borın ütkən zamanda

Bolğar belən Sarayda,

Cayıq belən İdeldə,

Altın Urda, Aq Urda –

Danlı Qıpçaq cirendə,

Tatardan tuğan Nuğay ilendə

Tuqtamış digən xan buldı;

İl bulğanğa – il buldı,

Yav bulğanğa – yav buldı,

Biləgəne qol buldı,

Əydəgəne mal buldı.

Saray digən qalası,

Siksən küçə arası, [küçə - uram]

Sarı mərmər Altın Taş

Sigez yortqa dan buldı, [yort – il, dəvlət]

Alarda dan bulmadı.

Suna tibep qaz alğan [suna – qır ürdəgeneñ ber töre]

Qara laçın Tökle Ayaq –

Av laçını bar ide,

Tuğız yortqa dan buldı.

Azamat ir Tuqtamış –

Əqbüz atı astında,

Laçını iyər qaşında,

Çirüle küldə qoş çöyep [qoş çöyü – öyrətelgən av qoşın quldan çöyep cibərü]

Dəvrən sörgən xan buldı. [dəvrən sörgən – şul dəverdə il başı bulğan]

 

Ul dəryə da bu dəryə, [yılğa artı yılğa]

Ul dəryədan Sır-Dəryə,

Sır-Dəryədan – Səmərqənd, [Sır-Dəryə artında...]

Səmərqəndta utırğan

Əmir Bırlas Şah Timer [Şah Timer – Aqsaq Timer]

Tuqtamışqa xat birde.

Ul xatında bu dide:

“Cayıqtan aşu Kük Tübə, [aşu – arı]

Kük Tübədə aq saray;

Anda utırğan Tuqtamış –

Ul Tuqtamış sin bulsañ,

Qurımnı eçkən sin bulsañ, [qur – qımız açıtqısı]

Sine baqqan min bulsam, [minem qul astımdağı bulsañ]

Tuğrıña qunğan Tökle Ayaq [tuğrı – av qoşın qundırıp yörtə torğan ağaç, turğaç]

Tuğız yortqa dan bulsa, –

Anı miña tapşırğıl”.

 

Tuqtamıştay olı xan,

Uqığan soñ bu xatnı,

Uñına torıp ber baqtı,

Sulına torıp ber baqtı,

Eçenə suvıq boz töşte –

Tuñ timerdəy kük buldı,

Eçenə qızu ut töşte –

Sum timerdəy qızardı [sum – saf, qatıştırılmağan]

Qızarğan soñ ut buldı,

Annan da ütep aq buldı.

Azamat ir Tuqtamış

Anda cavap xat birde,

Ul xatında bu dide:

 

“Ul dəryə da bu dəryə,

Ul dəryədan Sır-Dəryə.

Sır-Dəryədan – Səmərqənd:

Səmərqəndta utırğan

Ayağı çontıq Şah Timer [çontıq – qısqa, citeşməgən. Aqsaqlığınnan kölü

Əmir Bırlas sin bulsañ;

Arğı atası Çıñğız xan,

Birge atası Tuyğuja,

Annan tuğan Tuqtamış –

Ul Tuqtamış min bulsam;

Kük Tübədə aq saray,

Anda utırğan xan bulsam,

İl bulğanğa – il bulsam,

Yav bulğanğa – yav bulsam;

Qara laçın Tökle Ayaq

Siña bulmas, Şah Timer!

Tuğız yortqa dan bulğan,

Qara laçın av qoşım

Siña bulmas, Şah Timer!

Annan qala Büz toyğın – [buz toyğın – aq qarçığanıñ ber töre]

Ul da bulmas, Şah Timer!

İ Şah Timer, Şah Timer,

Teşeñ citsə, taş kimer!

Sigez yortqa sıymadıñ,

Tuğız yortnı quymadıñ, [quymadıñ – tınıçta qaldırmadıñ]

Sıçqan tipkən bidayaq [bidayaq – qarçığanıñ ber töre]

Siña bulsın, Şah Timer!”

 

Xat bötelde, süz bette. [bötelde – yazıldı]

Ay bette də kön bette.

Yıl artınnan yaz kilde, [yıl – Yaña yıl (Nəvrüz)]

Çirüle külgə qoş kilde,

Kügəl belən qaz kilde. [kügəl – qır ürdəgeneñ ber töre]

Oya basqan Tökle Ayaq –

Ul da bala çığardı.

Qoş çöyügə məl kilde.

Av qoşların qarağan –

Qotlıqıya bi ide. [bi – türə, aqsöyaq]

Azamat ir Tuqtamış

Anı üzenə çaqırttı:

 

– Əy Qotlıqam, kil, – dide. –

Tuğız yortqa dan bulğan,

Oya basqan Tökle Ayaq

İke bala çığarsa,

İkesen ber sınap kürəyem,

Anı miña bir, – dide.

 

Qotlıqıya bi kilde.

Qıl yefək bav muynında –

İke ber tiñ bala qoş,

İkese də qulında;

Ul qoşlarnı birgəndə

Tuqtamış xan almadı,

Ber artıq küz salmadı.

 

– Əy Qotlıqa bi, – dide. –

Bolğar belən Sarayda

Min Tuqtamış xan ikən,

Tuğrıma qunğan Tökle Ayaq

Tuğız yortqa dan ikən,

Anı baqqan sin ikən,

Anı kötkən min ikən, [avğa yörtüçe min ikən]

Annan tuğan ike qoş –

Anı miña bir, – dide.

 

Qotlıqıya bi anda

Yənə kilep yögende [yögenü – ber ayaqqa tezlənep çügü]

Ul ikesen yənə birgəndə

Tuqtamış xan anı aldı,

Tırnaq oçına qundırıp,

Berəven çöyde turğayğa,

Berəven çöyde kügəlgə –

İkəve də oçmadı,

Tırnağınnan qupmadı.

Şunda belde Tuqtamış –

İke ber tiñ bala qoş

Tökle Ayaqtan tumağan,

Tomşığı toma yaralğan [toma – yassı, ütken tügel]

Töksez ayaq – bidayaq.

 

Azamat ir Tuqtamış

Anda küñele bozılıp,

Qotlıqıya bigə əytte:

– Tuğız yortqa dan bulğan

Qara laçın Tökle Ayaq,

Anı çöygən min ikən,

Anı baqqan sin ikən,

Anıñ ike balasın

Sorap torğan min ikən.

Miña sonıp torğanıñ – [sonu – birergə dip suzu]

Ayağı töksez bidayaq, –

Anı üzeñə al! – dide, –

Üz qoşlarım bir! – dide.

 

Qotlıqıya bi əytte:

– Əy xaniyəm, xaniyəm [xan-iyəm]

Tuğrıña qunğan Tökle Ayaq

Tuğız yortqa dan bulsa,

Sineñ belən dan buldı;

Kiçə sin də çal buldıñ,

Bügen ul da çal buldı.

Yomırqasın salğanda

Qartlığınnan şil buldı [şil – yabıq, eçe eçkə batqan]

Annan tuğan ike qoş

Bidayaqqa tiñ buldı,

Ul ike qoş şul, – dide.

 

Tuqtamıştay olı xan

Uñına torıp ber baqtı,

Sulına torıp ber baqtı,

Küñele bozday busarıp, [busaru – poşınu, ğazaplanu]

Küze qurday qızarıp [qur – utlı kümer, quz]

Anda torıp monı əytte:

– Səmərqəndta utırğan

Əmir Bırlas Şah Timer;

Arğı utırğan ul bulsa,

Birge utırğan min bulsam,

Qara laçın Tökle Ayaq

Tuğız yortqa dan bulsa,

“Anı miña tapşırğıl”, – dip,

Boyırıp utırğan ul bulsa,

Anıñ telen almağan [anıñ süzenə buysınmağan]

Tuqtamış xan min bulsam,

Av laçının qarağan

Qotlıqıya sin bulsañ,

Salğan ike yomırqasın

Oyadan alğan da sin ikən!

Qoş bidayaq yomırqasın

Oyağa salğan da sin ikən!

Laçınımnıñ toqımın

Şah Timergə birgən də sin ikən!

Ayağı töksez bidayaq –

Anı da bulsa kütərep

Minem qaşıma kilgən də [qaşıma – qarşıma]

Sin ikən, əy, sin ikən!

 

Tuqtamış xan yənə əytte:

– Hay, Qotlıqa, Qotlıqa,

Qonıñ qotsız, Qotlıqa [qon – qiyəfət, kürek, yəm]

Dəver kemneñ dəvere? –

Tuqtamışnıñ dəvere!

Zaman kemneñ zamanı? –

Tuqtamışnıñ zamanı!

Cavabıñ bir, Qotlıqa!

 

Tuqtamış xan yənə əytte:

– İ Qotlıqa, Qotlıqa!

Şah Timer suqqan sum altın,

Sum altınğa satıldıñ!

Ber başıñnı ike itteñ,

İke xanğa baş ordıñ,

Cavabıñ bir, Qotlıqa!

 

Qotlıqıya bi əytte:

– Əy xaniyəm, xaniyəm,

Qas doşmanıñ Şah Timer, [qas – ayıruça doşman, xas doşman]

Şah Timergə satılsam,

Ber başımnı ike itsəm,

İke xanğa baş orsam –

Sezdən dəvlət kitkəne,

Bezdən ırıs kitkəne. [ırıs – bəxet]

Başıbızğa urtaq kön – [oxşaş, berdəy kön]

Ul şul ikən, xanım, əy,

Ul şul ikən, xanım, əy!

 

Azamat ir Tuqtamış

Ərləp-xurlap anı əytte:

– Hay Qotlıqa, Qotlıqa!

Qonıñ qotsız, Qotlıqa!

Dəver kemneñ dəvere? –

Tuqtamışnıñ dəvere!

Zaman kemneñ zamanı? –

Tuqtamışnıñ zamanı!

Quş qanatlı altın tac,

Küz urnında gəvhər qaş, [gəvhər – asıltaşlarnıñ urtaq ataması]

Çıñğızdan kilgən dəvlət qoş

Bu başımda tügelme?

Altı aylıq ağır yort, [altı aylıq – altı ayda uzmalı; ağır – aru, ardaqlı]

İtəgemdə yatqan yort,

Salığınnan salığın [salıq – salım]

Salıp alğan min ikən,

Urdasınnan urdasın [urda – dəvlət başlıqları torğan urın]

Uñğarıp totqan min ikən [uñğarıp – uñdırıp, uñışqa ireşterep]

Türəsez qalğan kiñ yortnıñ [türə – biredə qanun, qəğidə]

Türəsen kötkən min ikən, – [yolasın yasap-küzətep totqan]

Üzem Çıñğız tügelme?

Minnən dəvlət kitkənneñ,

Sinnən ırıs kitkənneñ

Cüyəsen əytep bir, – dide. [cüyə – logika]

 

Qotlıqıya bi əytte:

– Əytmək bezdən, xaniyə,

İşetmək sezdən, xaniyə.

Cir urtası Kük Tübə,

Kük Tübədə aq saray;

Şuşı Saray qalada

Dürt dərvəzə bar ide. [dərvəzə – şəhər qapqası]

İkəve bikle bulğanda

İkəve açıq ikənder;

Berennən kilgən kərvənı

Berennən çığıp betə almıy,

Bocrası böten alqaday

Buralıp ütər ikənder,

Yamğır belməs yamçığıl [yamçığıl – poçta yörtüçe, yam – poçta]

Yam yulında yam çapqan;

Yalğız yörgən yulavçı

Yam yulında yal tapqan;

Yurtsa yulı kiñ bulıp,

Yatsa cire kiñ bulıp,

Yort-cir aman ikən də;

Üze bineñ zamanı

İl fərevən ikən də; [fərevən – mullıq, irkenlek]

Zəkattən alğan zəkate,

Qaznasınnan qaznası,

Üze bineñ sansız mal,

Üze də belməs ikən də;

Sansız altın bu qazna

Ğömergə betməs ikən də;

Bezneñ köngə kilgəndə –

Ul da citməs ikən də!

 

Bili belsəñ, xaniyəm,

İkselməs dəvlət bu ide. [ikselməs – kimeməs]

Altın Urda, Aq Urda

Altmış yortqa yul ide,

İndegeneñ könendə [indege – xəzerge]

Kərvən, döyə kilalmıy,

Dərvəzəñnən inalmi [inü - kerü]

Dərvəzəñnən ingəndə

Siña bülep biralmi.

Sinnən dəvlət tayganı

Şul tügelme, xaniyəm!

Yənə torıp yənə əytsəm,

İdel sırtı Sarı Tav

İlem qunğan yort ide;

İlem yortta quymadıñ,

İdelne ike kiçerdeñ,

Anda da anı quymadıñ,

Qırlı quray, şur tatır [şur tatır – tozlı cir, tozlaq]

Qola çülgə kiterdeñ, [qola – açıq, buş, tigez (yalan)]

Qömkənt digən qalamnı

Qomğa tügep beterdeñ!

Əy xaniyəm, xaniyəm!

Ber biyədə ike imçək –

Bere kipsə, bereneñ söte yuq,

Ber döyədə ike örkəç –

Bere kitsə, bereneñ köçe yuq;

Yorttan yortım küçkəne –

Bezdən ırıs kitkəne,

Qoştan qoşıñ küçkəne –

Sezdən dəvlət kitkəne.

Ber başımnı ike itep,

İke xanğa baş orsam,

Ul da bulsa, xaniyəm,

Yorttan abruy kitkəne.

Çabuçı bulsañ, baş – menə!

Tügüçe bulsañ, qan – menə!

 

Anı əytep, Qotlıqıya

Xan aldına yögende.

Tuqtamış xan anda əytte:

– Hay sin tatar, hay tatar,

Manğıttan azğan çal tatar! [Tuqtamış – manğul toqımınnan, ə Qotlıqıyanı manğıt belən tatar quşılması (çala tatar) dip atıy]

Sin də kiçə bar buldıñ,

Sin də bügen yuq buldıñ!

Sin də kiçə bi buldıñ,

Bügen kilep sin də ber

Ülem belən tiñ buldıñ –

Toqımıñnı orayım!

 

Azamat ir Tuqtamış

İke biyın çaqırdı:

Çaqmağış bi, Dörmən bi

Anda kilep baş ordı.

Tuqtamış xan anda əytte:

– Əy Dörmən bi, Dörmən bi,

Aybaltañnı tot, – dide. –

Aypıçağıñ taq, – dide. –

Qotlıqıya yalğan bineñ

Muynın ora çap! – dide. –

Pəridən alğan xatını,

Bişektə yatar balası;

Anı da taşlap qaldırğan

Pəridən bulğan anası –

Ul balanı tap! – dide. –

Bişegen ora çap! – dide. –

Sin də bulsañ Çaqmağış,

Çaqma çaqqan Çaqmağış,

Qotlıqıya yalğan bineñ

Çañğırağın çap, – dide. – [çañğıraq – tirməneñ tübə alqası]

Çabıp utqa yaq! – dide.

 

Şunda torğan Cəntimer –

Kiñ qunıçlı Cəntimer –

Altı uğıllı ir ide;

Atağı – ölkən atalıq, [atalıq – xan balaların tərbiyə itüçe]

Yortta ölkən pir ide; [pir – qart citəkçe]

Tuqtamışnıñ qaşında

Kiñəşe kiñ, kilbətle,

Süze ütkən bi ide;

Qotlıqıya bi belən,

Qan tamızıp aq sötkə,

Ant eçeşkən ir ide.

Torıp kilep Cəntimer

Xan aldına yögende:

– Əy, xaniyəm, xaniyəm!

Cir kitərdə ni qalır?

Cirennən tayğan il qalır;

İl kitərdə ni qalır?

İl kitərdə yort qalır,

Yort kitərdə söt qalır,

Aq kükrəktən söt imgən

Süze tatlı tel qalır.

Tel kitərdə ni qalır?

Yazğannan yazğan xat qalır;

Baş kitərdə ni qalır?

Buvında tipkən qan qalır;

Buvınnan buvın çabılsa,

Ul çağında ni qalır?

Yort urnında yav qalır;

Yav çapqanda ni qalır?

Yalğız başı qañğırap,

Quyday bulıp mañğırap,

Çül dalada tinterəp,

Duvadaqtay xan qalır. [duvadaq – bala çığarmağan qoş yəki buydaq ir]

Sineñ qoşıñ asrağan

Qotlıqıya bi ide.

Ul da bulsa ir ide,

Ber babası yav ide,

Ber babası il ide, [il – tatu, tınıç]

Ber babası qol ide,

Ber babası bi ide.

Anıñ da ölkən babası –

Baba Tökle Xuca Əxmət,

Əvliyələr pire ide. [əvliyə – kürəzə, izge keşe]

Əy xaniyəm, xaniyəm,

Qol yazarda bi kiçər, [yazarda – yuldan yazğanda; kiçər – kiçerer]

Bi yazarda xan kiçər,

Atalığım xaqına

Xatalığın kiç, – dide. –

Atalığım xaqına

Xatalığın kiçməsəñ,

Bişektə yatqan balası –

Qaşıq qanın kiç, – dide, –

Buvında tipkən qan qalsın,

Baladan qulıñ tart, – dide. –

Qanınnan anıñ qayt! – dide.

 

Cəntimer bi əytkəndə

Tuqtamıştay olı xan

Anıñ telen almadı,

Süzenə qolaq salmadı.

Açuvı annan qatı ide,

Kiçüve annan qayt ide. [qayt – qaytış, kim]

Qotlıqaynı tottırdı,

Qulına qıl cep taqtırdı.

Saray digən qalası,

Siksən küçə arası,

Sarı mərmər Altın Taş,

Altın Taştan Salqın Taş – [Salqın Taş – cəzə məydanı]

Salqın Taşqa tarttırdı.

Ber yağında asqılıq,

Ber yağında çapqılıq –

Çapqılıqqa menderep,

Çüñ bükəngə çükterep, [çüñ – cəlpək]

Aybaltalı Dörmən bi

Anda başın çaptırdı.

 

Cəntimerdəy atağa

Xan qolağın salmadı.

Xan qolağın salmasa,

Ul da qarap qalmadı,

Ni qılasın añladı,

Öyenə qarıy yul aldı.

Cəntimerneñ altı uğıl,

Altınçı uğıl – Qoboğıl,

Alıp kilep ul anı

Qotlıqıya bineñ öyenə,

Salıp quyıp bişekkə,

Qotlıqıya balasın

Kiñ qunıçlı Cəntimer,

Qunıçına yəşerep,

Üz öyenə kiterde.

 

Qotlıqıya öyenə

Anda Dörmən bi kilde:

– Sin dönyada yörgənçe,

Xan boyırığı yörsen, dip,

Xan boyırığı yörgəndə

Ataña citkən aybalta

İnde siña citsen, dip,

Qıl muynıñnan ütsen, dip,

Qoboğılğa qul saldı.

Anda kilep Çaqmağış

Çañğırağın sındırıp,

Çaqma çağıp ürt saldı.

 

Xan boyırığı ütməde,

Xan boyırığı ütkəndə

Təñredən uzıp kitməde –

Atağa citkən aybalta

Balasına citməde.

Baltası çabıp çapmadı,

Qıl muynınnan ütməde.

Ul üləsen bu ülde, –

Xannıñ əytkən süze ülde.

Berəv ülde, berəv qaldı –

Təñre xökeme bu ide.

Ul balanı Cəntimer,

İtegemnən aldım dip,

İtegemnən alğanda

İlsez-könsez qaldıñ dip,

Atın quydı İdegəy.

 

 

II

İdegəyneñ Qoboğılisemendə üsep, Tuqtamış xan sarayında bi bulğanı

Cəntimerneñt altı uğıl,

Altınçı uğıl – Qoboğıl,

Qoboğıldip belenep,

Üsə quydı İdegəy.

Ber yəşendə ber ikən,

Basqan cire şil ikən [şil – batıq]

İke yəştə il buldı,

Əytkən süze im buldı.

Öç yəşendə atalıq

Ostazdan kitap başlattı.

Dürt yəşendə dan buldı,

Firəsəte faş buldı; [firəsət – ütə zirəklek]

Biş yəşenə kilgəndə

Cəntimerneñ biş uğıl –

Bişenə də baş buldı.

Altısında at mende,

Cidesendə cəyə tartıp,

Cide totam uq attı.

Sigez-tuğız bulğanda,

Sigez tuqmaq sındırıp,

Tuñ timergə qul ordı,

Unğa citte – ul buldı,

Ul ni disə şul buldı,

Çülgə çığıp basqanda

Çül yarılıp yul buldı,

Tavğa çığıp basqanda

Tav sığılıp uy buldı [uy – uyılğan, uysu cir)]

Unberendə ber buldı,

Uypıqsız çiçən ul buldı. [uypıqsız çiçən – tel ostası]

Unikegə citkəndə

Alpamıştay ir buldı.

 

“İr bulğan soñ cir bulıym,

İñsəm cirgə tisen, dip,

“İl igelegem kürsen, dip,

Asırağan çal babam –

Ul da igelegem kürsen”, dip,

Tavda yattı, tay baqtı,

Qırda yattı, quy baqtı,

Yılkı baqtı – qol buldı, [qol – borınğıda “qul” – xezmət iyəse digənne də añlatqan

Östendə yamar tun buldı. [yamar – yamavlı?]

Başı belən baş buldı,

Atağı belən dan buldı,

Türəse belən faş buldı, [türəse – yolası, xökeme]

Yətimnərgə yar buldı.

İdegəy andıy ir buldı:

Atı yuqqa – at buldı,

Çülləgəngə – su buldı, [çülləv – susav]

Adaşqanğa – yul buldı;

Yalğızğa yasaq, [yasaq – biredə qorallı törkem]

Cəyəvgə – tayaq ul buldı.

Undürtenə kilgəndə

Undürt davnı beterep

Türəsen birgən ul buldı.

Unbişenə kilgəndə,

Tuqsan başlı Urdanıñ

Tuqsan uğlı ber bulıp

Aydalağa kilgəndə [aydala – açıq, taqır dala]

Alar belən ant tottı.

“Körəşep bereñ mine yıqsa,

Unığız miña baş”, – dide.

Quşağın alıp tu itep [quşaq – bilbav; tu – bayraq]

Anda məydan kütərde.

Tuqsan başlı Urdanıñ

Tuqsan uğlı cıyılıp

İdegəy belən körəş totqanda,

Yıqsa yığa belməde,

Çalsa çala belməde, –

Barın yıqtı İdegəy;

Yıqqan berennən tun alıp

Aydalağa öyderde.

Öyep salıp İdegəy,

Östenə menep tayçandı. [tayçandı – biredə tayandı]

– Tuqtamış xan təxetenə

Min mendem! – dip yar saldı.

Annan əytte İdegəy:

– Anav kilgən aq atlı –

Ul Tuqtamış xan bulsa,

Aldında baş iməgez,

Üze səlam birməsə,

Başlap səlam birməgez.

 

Tuqtamıştay olı xan –

Əqbüz atı astında,

Laçını iyər qaşında,

Cilə citep kilgəndə

Anda kürde aydala.

Aydalada tuqsan ber bala.

Tuqsanı torır yalanbaş,

Ul tuqsannıñ eçendə

Çalqayıp utırır ber bala.

Azamat ir Tuqtamış [azamat – taza, ozın buylı, ğəskərgə yaraqlı ir]

Kilə citep kilgəndə

Ul tuqsan ber tik tordı,

Torıp ber baş iməde,

İñkəyep səlam birməde.

 

Tuqtamıştay olı xan

Anda torıp monı əytte:

– Tuqsan bala – aydala,

Tuqsan bulıp, büz bala, [büz bala – üsmer yeget]

Büz balalıq itə belmədeñ –

Başlap səlam birmədeñ.

Xanığız bulğan minme ölkən,

Əllə yuqsa sezme ölkən?!

 

Anda əytte İdegəy:

– Başta bulsañ sin ölkən,

Ayaqta çığar bez ölkən. [ayaqta – azaqta]

Əytep birsəm nik ölkən –

Tuqsan başlı Urdanıñ

Yanımda tuqsan balası,

Şuşı tuqsan balanıñ

Yəşen sanap salsam min,

Anda çığar bez ölkən.

Ölkənne ölkən belməgən,

Başlap səlam birməgən

Ul da bulsa, xaniyəm,

Sin ikən, ay, sin ikən!

 

Azamat ir Tuqtamış

Anda uñğa əylənde,

Anda sulğa əylənde,

Əylənep cavap tapmadı.

Xan-sarayğa qaytıp kilgəndə

Başınnan uyı kitməde,

Urınında yattı-yatmadı,

Öç kön küzen yommadı,

Öç kön yoqı tatmadı.

Qır başında aydala –

Aydalada utırıp,

Tuqsan bala eçendə

İdegəy buldı ber bala.

Başı belən baş buldı,

Atağı belən dan buldı,

Türəse belən faş buldı;

Yətimnərgə – yar buldı,

Atı yuqqa – at buldı,

Adaşqanğa – yul buldı,

Qarını açqanğa – tamaq ul buldı.

Aybaltalı Dörmən bi –

Dörmən ulı Urman bi –

Tuqsan bala eçendə

Qaraqçılıq qılğan bi:

Balalar mengən tayaq at –

Anı urlap totıldı.

“Türəsen monıñ bir”, – diyep,

Aydalanıñ tuqsan bala

Qulın kilep quşırdı.

Urman bineñ qaşına

Tora kilep İdegəy,

Quldan qılın tottırdı,

Qıldan qıl cep taqtırdı,

Salqın taşqa tarttırdı,

Tuqsannıñ beren cəllət itep,

Anda başın çaptırdı.

Xəbər ilgə faş buldı.

Cəllət bulğan ul balanı

Aybaltalı Dörmən bi

Qulın quldan qayırıp,

Tuqtamış xanğa baş ordı:

– Üzem bulsam Dörmən bi,

Ulım bulıp Urman bi,

Urmanımnıñ başın çapqan

Şul balanıñ qanın qaytiyım? [qaytiyım – qaysılay itim?]

Əy xaniyəm, türəñ bir!

 

Cəllət bulğan ul bala

Tordı dağın anı əytte:

– Qır başında aydala,

Aydalada tuqsan ber bala.

Qoboğıl bezneñ berebez,

Ul da bulsa başçıbız,

Monıñ türəsen ul birgən,

Anıñ arğısın min belməm.

 

Tuqtamıştay olı xan

İdegəyne aldırdı:

– Əy Qoboğıl, Qoboğıl,

Yaxşı atanıñ balası –

Cəntimerneñ uğlı ideñ;

Yılqı baqtıñ, quy baqtıñ,

Aydalada ut yaqtıñ:

Aybaltalı Dörmən bi,

Dörmən uğlı Urman bi,

Anıñ başın nik çaptıñ?

 

Anda əytte İdegəy:

– İleñdə yörgən qaraqçı

Öç at urlap qotılsa,

Dürtençedə totılsa,

Sineñ türəñ buyınça

Dürtençedə çabılsa,

Dörmən uğlı Urman bi –

Ul da şulay totıldı,

Sineñ xökemeñ buyınça

Ul da şulay çabıldı,

Anıñ arğısın min belməm.

 

Tuqtamış torıp anda əytte:

– Əy Dörmən bi, Dörmən bi,

Şuşı torğan Qoboğıl

Ni qılsa da ras qılğan,

Süzem belən ber qılğan,

Min aña türə birə almam.

Aydalada utırıp,

Undürt davnı betergən,

Tuqsan bala eçendə

Bəyge totıp dan alğan, [bəyge totu – bəygedə ciñü]

Tuqsanına baş bulğan,

Türəsen birep faş bulğan,

Ul ni qılsa ras qılğan,

Qoboğılday balanıñ

Türəsenə çığalmam.

 

Qoboğılğa anı əytte –

– Əy Qoboğıl, Qoboğıl,

Sarayımda qal, – dide. –

Östeñdəge iske tun –

Ul tunıñnı sal, – dide. –

Yavrınnarı qaymalı, [yavrın – iñbaş]

Töymə bavı tartmalı

Al qara keş tun birim; [al – zatlı]

Bu tunımnı ki, – dide. –

Çıñ-çıñ itkən çın yögən

Çıñlatqanda qarağan,

Toqımı tolpar yaralğan

Timgel çuvar at birim,

Ul çuvarnı men, – dide. –

Kün davılbaz taq, – dide, – [davılbaz – qoş çaqıru öçen kün baraban]

Cil qaramıy cil, – dide. –

Asıl şoñqar qoş birim,

Kül əylənə çöy, – dide. –

Ber bite ayday balqığan,

Ber bite köndəy salqığan, [kön – qoyaş; salqığan – ?]

Bolğardayın bolqığan [bolğar – qızıl kün; bolqığan – ?]

Cofardayın añqığan

Aytulı atlı aru qız

Canıñ söygən yar bulsa,

Tuyıñnan tuyıñ qıldırıp,

Anı da siña biriyım,

Quynıña alıp söy, – dide. –

Qırımnan qıyın dav kilsə,

Türəsen anıñ bir, – dide. –

Qırımnan qalın yav kilsə,

Qoboğılım, anı qır, – dide.

 

Anda əytte İdegəy:

– Atıñ bulsa bağamın,

Utıñ bulsa yağamın,

Min yaxşığa yaxşımın,

Min yamanğa yamanmın,

Qul birgənneñ qolımın –

Xezməteñdə qalamın.

 

Torıp kilep İdegəy,

Xan ni birsə, anı aldı:

Al qara keş tun ikən –

Kiyərenə anı aldı;

Timgel çuvar at ikən –

Menərenə anı aldı;

Kün davılbaz bar ikən –

Töyərenə anı aldı;

Asıl şoñqar qoş ikən –

Çöyərenə anı aldı;

Ber bite ayday balqığan,

Ber bite köndəy salqığan,

Bolğardayın bolqığan,

Cofardayın añqığan

Aytulı aru qız ikən –

Tuyınnan tuyın qıldırıp,

Söyərenə anı aldı.

Qırımnan qıyın yav kilsə,

Davnı qırdı İdegəy;

Qırımnan qalın yav kilsə,

Yavnı qırdı İdegəy.

 

Tuqtamıştay olı xan

İdegəyneñ könendə

Yav belən davdan qotıldı.

Saray digən qalada

Dürt dərvəzə bar ikən,

İkəve bikle bulğanda,

İkəven açıq quydırdı.

Berennən kilgən kərvənı

Berennən çığıp betə almıy,

Bocrası böten alqaday

Boralıp kilgən mal buldı.

Tuqtamıştay olı xan,

İdegəy irneñ könendə

İl qaznası bay buldı,

Biləgəne qol buldı,

Əydəgəne mal buldı;

Cəyep salsa kömeşen –

Cəyrəp yatqan kül buldı;

Öyep salsa altının –

Əldermeştəy tav buldı.

Aşağan qazı – yal buldı, [yal (muyın) ite genə aşadı]

Eçkəne sarı bal buldı.

Əmma İdegəy üze kem? –

Anısın belməs xan buldı.

 

Qadıyrbirde – yəş soltan,

Tuqtamıştay xan ulı,

Ul biləvdən çıqqanda

Xan xənəşe Yənikə [xənəş – xənbikə]

Anda igezək qız taptı.

Ul qızlarnı tapqanda,

Tuqtamıştay olı xan

Analıqlar aldırıp, [analıq – tərbiyəçe ölkən xatın]

San-söyəgen baqtırdı.

Xan qaznanı açtırdı,

Körəkləp təñkə çəçterde.

Xannan xannı cıydırdı,

Bidən bine cıydırdı,

Tu biyələr suydırdı, [tu biyə – cigelmi yörgən, qolınlamğan biyə]

Utız kön uyın qıldırdı,

Qırıq kön tuyın qıldırdı;

Olı qızı ayğa tiñ –

Atın quyıp Xənəkə,

Keçe qızı köngə tiñ –

Atın quyıp Könəkə,

Küñelen anda tındırdı.

Tuqtamıştay olı xan

Quydan quyın suyğanda,

Tuydan tuyın qılğanda,

İdegəyneñ alğanı,

Qağıp tüşək salğanı –

Aytulı aru qız ikən,

Anıñ da citep ay-köne,

Ay yarlıqayıp kön tuldı, [yarlıqayıp – ?]

At başıday ul tuldı.

Ul tuğanda İdegəy,

Atalıqlar aldırıp,

San söyəgen baqtırdı.

Altınnan çömək uydırdı, [bişek astına quyılğan kran]

Kömeştən töbək qoydırdı, [töbək – bişekneñ töbe]

Qır qurayın semək itterde; [semək – oçlı çığıntı]

Qır qurayı qatı bulır dip,

Altınnan semək qıldırdı.

Tu biyələr suydırdı,

Tuqtamışnıñ sansız qol –

Barın, yuğın cıydırdı,

Yalğızıma alqış tisen dip,

Ölkən ber tuy qıldırdı,

Xan qaşında tudı dip,

Atın Noradın quydırdı.

Ul tuğanda İdegəy

Qam yörgesenə budırdı [qam – qama, yörge – biləvsə]

Qam yörgese qatı bulır dip,

Susarına bilətte.

Kükrəge yavlı üssen dip,

Qaçqan yavnı qudırdı,

Yavda yavır bulsın dip, [yavır – yavgir]

Yavnı bergə qıdırdı. [qıdıru – ezləv, ezərləv]

Küñelen şunda tındırdı.

 

 

III

Tuqtamış xannıñ İdegəydən şiklənep, anı ezərləgəne

Xan xənəşe Yənikə

Ber kön xanğa monı əytte:

– Qaraçı, xanım, qaraçı! –

Tavda yatıp tay baqqan,

Qırda yatıp quy baqqan,

Yılqıçıdan bi bulğan,

Türəñ bulğan Qoboğıl

Ni qılğannı qaraçı:

Qaraçılar eçendə [qaraçı – yuğarı qatlam türə, divan əğzası]

Bulğandayın qaraçı!

Qadıyrbirde xan uğlı,

Ul tuğanday tuy qılıp,

Xan uğlına uğlın tiñ quyıp;

Xənəkə belən Könəkə

Qız tuğanday sıy qılıp,

Xan sıyına tiñ qılıp,

Xan qaznañnı açtırıp,

San-söyəgen baqtırıp,

Tuy qılğanın qaraçı!

Çıñğızdan qalğan qara tu, [tu – bayraq]

Qara tunı qulğa alıp,

Yav qırğanın qaraçı.

Xan-türədəy utırıp,

Dav qılğanın qaraçı!

Qıl yaqalı qırıq nögər

Qılday bulıp tartılıp

Xansarayğa kilgəndə,

Qıl-qıl çəçen üstergən

Qıl tübəle Qoboğıl–

Ul kilgənen qaraçı!

 

Xan sarayı aq işek

İrtə bulsa açılıp,

Tuqtamış xan kilgəndə,

Al təxetkə mengəndə,

Al təxetneñ arqası

Altın yığaç tutıy qoş [yığaç – cimeş ağaçı]

Sayrap telgə kilgəndə,

Qıl yaqalı qırıq nögər

Qılday bulıp tartılıp

Səlam birep kilgəndə,

Xan təxetendə utırıp,

Ul sələmne alğanda,

Qırıq berençe ir bulıp,

Yalğızına san bulıp,

İdegəy kilep kergəndə,

Tuqtamıştay olı xan,

Üze də üze sizməstən,

Qalqıp ta qalqıp torır ikən

urınınnan, ay.

 

Sınap torğan Yənikə

Tuqtamışqa monı əytte:

– Tavda yatıp quy baqqan,

Yılqıçıdan bi bulğan,

Türəñ bulğan Qoboğıl

Örəñgedən qatı ikən;

Kilbəte sinnən kiñ ikən,

Qotı sinnən qotlı ikən.

Qırıq berençe ir bulıp,

Yalğızına san bulıp,

Qoboğılkilep kergəndə,

Xan başıñnı qol itep,

Qalqıp ta qalqıp tordıñ

urınıñnan, ay!

Azamat ir Tuqtamış

Xənəşenə üpkələp əytte dir:

– Yan yörəkne yandırıp

Yalğanlama sin, xənəş,

Sum yörəkne sulqıtıp,

Sumğıllama sin, xənəş! [sumğıllav – köyəzlənü]

Tavda yatıp tay baqqan,

Türəm bulğan Qoboğıl

Örəñgedən qatı bulalmas!

Qıl-qıl çəçen üstergən

Qıl tübəle Qoboğıl

Örəñgedən qatı bulğanda,

Bulğanda, ay bulğanda

Örəñge minnən qatı bulalmas!

Kilbəte minnən kiñ bulmas!

Kilbəte kiñ bulğanda

Qotı minnən qotlı bulalmas!

Çıñğızdan bulğan zatıma

Qol Qoboğıl tiñəlməs!

Ul kilgəndə min torsam,

Tuqtamış xan min bulmam!

 

Xan sarayı aq işek

İrtə bulğaç açılıp,

Tuqtamış xan ingəndə,

Al təxetkə mengəndə,

Al təxetneñ arqası

Altın yığaç tutıy qoş

Sayrap telgə kilgəndə,

Xan xənəşe Yənikə

Xan uñınnan utırıp,

İtəgen anıñ enələp,

Al təxetkə çəneçte.

Qırıq berençe ir bulıp,

Yalğızına san bulıp,

İdegəy kilep kergəndə,

Tuqtamıştay olı xan,

Üze də üze sizməstən,

Qalqıp tay qalqıp torğanda,

Enələp quyğan itəge

İneçennən tartılıp,

Enə şartlap sınğanda,

Azamat ir Tuqtamış

Üz ğəyeben añladı,

Küñele bozday buzardı, [buzaru – ?]

Küze qurday qızardı,

Borlığıp qarar tapmadı; [borlığıp – borçılıp]

Urınında yattı-yatmadı,

Öç kön küzen yommadı,

Öç kön yoqı tatmadı.

 

Yənikə xənəş anda əytte:

– Borlıqmağıl, Tuqtamış,

Boyıqmağıl, xaniyəm!

Yılqıçıdan bi bulğan

Qoboğılnıñ örəge [örək – biredə qot, rux]

Örəgeñnən östen bulğanda,

Anı tübən qılayıq!

Qotı sinnən qotlı bulğanda

Anı da qotsız qılayıq;

Qoboğıl yənə kilgəndə

Susınğa bal quyayıq,

Susın-balnıñ eçenə

Ağu-zəhər qoyayıq.

Ul yav mikən, il mikən – [doşman mikən, dus mikən]

Anı şunda sınayıq!

Yav bulğanda Qoboğıl,

Balnı eçep-eçməstən,

Pıçağın alıp qınaptan [qınap – qın]

Beze belən ber bolğar; [ağunı pıçaq timere üzenə suvıra digən ışanu bulğan (ozaq totqanda, meşyəknı çınnan da suvırıp ala)]

İl bulğanda Qoboğıl

Balnı eçep-eçməstən,

Pıçağın alıp qınaptan

Sabı belən ber bolğar.

Anıñ küñelen sınayıq,

Borlıqmağıl, Tuqtamış,

Boyıqmağıl, xan! – dide.

 

Xan sarayı aq işek,

Ber işektə Añğısın,

Ber işektə Tıñğısın –

İke torğan şığavıl, [şığavıl – işek saqçısı]

Tuqtamış xan qolı ide.

Xannıñ qolı bulğanda

İdegəyneñ qulı ide.

Xansarayda ni barın

Alar aşa İdegəy

Belep torğan köne ide.

Xan sarayı aq işek,

Tuqtamış xan ingəndə,

Al təxetkə mengəndə,

Qırıq berençe ir bulıp,

Yalğızına san bulıp,

İdegəy kilep kergəndə,

Xanğa səlam birgəndə,

İrnəve yuqa sarayaq, [sarayaq – sarı ayaq, sarı kəsə]

Sarayaqnıñ eçendə

Ağulap salğan sarı bal –

Azamat ir Tuqtamış

İdegəygə birgəndə,

İşektəge Añğısın

Tıñğısınğa añdırıp [añdırıp – kisətep]

Başın qılday igəndə,

İdegəy anı sizgəndə

Bilendəge pıçağın

Suvırıp aldı qınaptan.

– Almas pıçaq sabı altın,

Qayrılmağay, mayrılsın,

Ağuvı bulsa bu balnıñ,

Ağuvın suvırıp alsın! – dip,

Pıçağın balğa batırdı,

Beze belən dürt kiste,

Ber bolğadı, ber eçte,

Annan əytte xənəşkə:

– İləmle ikən iləgeñ, [iləmle – matur, yəmle]

Quqsımıy mikən çiləgeñ?.. [quqsımıy – islənmi]

 

Anı əytep İdegəy,

Xansaraydan borıldı.

İdegəy alay kitkəndə,

Xan xənəşe Yənikə

Yaqasın yırtıp ah itep,

Al təxetkə yığıldı.

Annan əytte Yənikə:

– Añlağan bulsañ, xaniyəm,

Qoboğılnıñ qılğanı –

Sine, mine xurlavı.

Pıçağın alıp qınaptan,

Beze belən bolğavı –

İl tügel, yav bulğanı.

Dürt kisəkkə bülgəne –

“İdel, Cayıq sularnı,

İrteş belən Çulmannı,

Dürt dəryəlı yortıñnı

Dürt bülərmen”, – digəne;

Urtasınnan bolğavı –

“Saray belən Bolğarnı

Ber bolğarmın”, – digəne;

İlək, çilək digəne –

Olı qızıñ Xənəkə,

Keçe qızıñ Könəkə –

Berəven tiñləp iləkkə,

Berəven tiñləp çiləkkə,

“Berəven uğlım tiñ kürsə,

Aña da aña saqla”, –

digəne, ay!

 

Xənəş anı əytkəndə

Azamat ir Tuqtamış

Yənikəgə anı əytte:

– Yan yörəkne yandırıp,

Yalğanlama sin, xənəş,

Sum yörəkne sulqıtıp,

Sumğıllama sin, xənəş!

Yaxşı ata Cəntimer

Canday kürgən ir ide,

Yav da tügel – il ide,

Annan tuğan Qoboğıl–

Ul da miña yav bulmas,

Dav beterep, yav qırğan

Qoboğıl miña dav bulmas.

Örəge minnən qatı bulsa da,

Qoboğıl miña üç bulmas,

Sineñ digən hiç bulmas,

Hiç bulmas, ay, hiç bulmas!

 

Yənikə xənəş anda əytte:

– Yaxşı atanıñ balası –

Cəntimerdən tuğan Qoboğıl,

Ul siña yav bulmasa,

Ul siña üç bulmasa,

Min digən hiç bulmasa,

Tuğız ireñ çaqırtqıl,

Cıravlarıñ aldırğıl [cırav – cırçı]

Sınçılarıñ sınatqıl,

Anda məlem qıldırğıl, [məlem – məğlüm]

Qoboğıl digən kem ikən,

Kem ikən, əy, kem ikən?

 

Tuqtamıştay olı xan

Aptıradı, əylənde,

Əylənep kiñəş tapmadı, –

Tuğız iren çaqırttı.

Berəven öygə ingezep,

Tuqtamış xan anda əytte:

– İñsəñə suqsam – iñkəyməs,

İskemne birsəm – iləməs, [iske kiyemne də qədersez kiməs]

İsəntəy ulı Xodaybirde batırım,

Sin ber kerep tulğaçı! – dip ide. [tulğav – tezmələp, köyləp əytü]

İñkəyep öygə kergəçten,

Qul quşırıp torğaçtın,

Tora birep tulğadı,

Əytep ide ber süzne,

Anıñ bu süze yaqmadı, [yoğışmadı, oşamadı]

Küñelenə yatmadı,

Anı: – Öydən çıq, – dide.

 

– Qart büredəy qaşqarğan, [qaşqarğan – çallanğan]

Qap-qarañğı tönnərdə

Sansız qulnı başqarğan, [qul – ğəskərneñ ber qanatı]

Kön də söñge sındırğan,

Söñgesenə keşe mendergən,

İr küñelen tındırğan,

Almağan yav quymağan,

Eçsə qanğa tuymağan,

İlgə az da yavğa küp –

Aqbaltır uğlı Uvağım,

Moncır uğlı Çuvağım,

İkəveñ kerep tulğaçı! – dip ide,

İkəve kilep kergəçten,

Qul quşırıp torğaçtın,

Tulğap-tulğap saldı ide,

Bolar süze yaqmadı,

Küñelenə yatmadı,

– İkeñ də öydən çıq! – dide.

 

– Küçkəndə küçeñ əyləngən [küç – küçmələrneñ urınnan-urınğa küçüve]

İsfahan qılıç bəyləgən,

Yav qarasın kürgəndə

Yavar köndəy turlanğan, [turlanğan – ?]

Kitər qoştay saylanğan,

Yaraşıq attay yarsınğan, [yaraşıq – çabışqa aldan künekterep quyılğan]

Arğımaq attay tipsengən

Arğınnarnıñ başı ideñ, [arğın – ?]

Qara Quca batırım,

Sin ber kerep tulğaçı! – dip ide,

İñkəyep öygə kergəçten,

Qul quşırıp torğaçtın,

Ul da tulğap saldı ide,

Anıñ da süze yaqmadı,

Küñelenə yatmadı,

Anı: – Öydən çıq! – dide.

 

Tuqtamıştay olı xan

Aptıradı, yödəde,

Yaq-yağına qaradı:

– Bu cıyınnıñ eçendə

Kemnər bar da kemnər yuq.

Aptırağan könemdə

Tulğamağa keşe yuq!

 

Nuğay ide – avır yort

Aptıravda əylənde,

Əylənep kiñəş tapmadı,

Hiçber ədəm bazalmıy,

Xan qaşına kilə almıy,

Xanğa cavap birə almıy,

– Təqsirlebez padişa, [təqsirle – zur dərəcəle]

Bez belmibez, – di tordı.

Tuqtamıştay olı xan

Tuğaça bine çaqırdı:

– Qarañğıda yul tapqan,

Xöfiyə cirdə süz tapqan, [xöfiyə – yəşeren]

Yavrınıñ kiñ qaqbaqtay, [qaqbaq – qapqa, qapqaç]

Aylarıñ ölkən tuqmaqtay, [aylar – çigə çəçləre]

Qulıñda saz uynağan,

Teleñdə süz uynağan,

Añravçım da minem mañravçım, [??]

Yaxşı köndə cırlavçım,

Yaman köndə buzlavçım, [buzlav – yılav]

Tuqtar ulı Tuğaça,

Sin tuğlaçı! – dip ide,

İñkəyep öygə kergəçten,

Qul quşırıp torğaçtın,

Tulğay birep anı əytte:

– Əy xaniyəm, xaniyəm!

Sin də belməs eş ikən,

Min də belməs eş ikən;

Tuğız batır ağası

Qıpçaq biyıñ ber bulır,

Belsə beler Qıpçaq bi,

Minnən kilməs eş ikən.

 

Tuqtamıştay olı xan

Qıpçaq bine öndəde:

– Quş-quş pıçaq asınğan

Quşalıqlap utav tektergən, [quşalıqlap – quş itep; utav – tirmə]

Qarağay buyı at mengən,

Meñ çükeçle timer tun [timer tun – köbə, pantsir']

Bilen bişkə tarttırğan,

Kügən salıp qaptırğan,

Siksən söyəm söñgene

Seltəməstən qulğa alğan.

Ədəm telen almağan,

Üz rayısı bulmasa, [rayısı – uyı]

Asu cirgə barmağan, [asu – bilgesez, yat]

Möytənnən tuğan Qıpçaq bi,

Sin ber kerep tulğaçı! – dip ide,

Möytənnə tuğan Qıpçaq bi

İñkəyep öygə kergəçten,

Qul quşırıp, tez bögep,

Tez astına bürek salıp,

Uñ qulına bal alıp,

Tulğamağa kilep ide,

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Qıpçaqtayın batırnı

Kire tartıp ım itep,

İzü qağıp utırttı.

 

Tuqtamıştay olı xan

Kiñ Canbayğa anda əytte:

Sadağın qırıq narğa tarttırğan [sadaq – uq savıtı; nar – ber örkəçle döyə]

Soltanatın Ulda belən

Vıldadan arttırğan [Ulda, Vılda (Vildan) – ocmaxta xezmət kürsətüçe]

Xan aldında at totqan,

Tamağına altı xat tıqqan – [?]

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Kiñəşeñ artıq bi Canbay.

Kiñəşemneñ soñı sin,

Kiñ sabamnıñ qurı sin;

Qıpçaqtayın iremne

Kire tartıp utırttıñ,

Qoboğılnıñ asılın

Sin tulğaçı, – dip ide,

Anda əytte Kiñ Canbay:

– Əy, xaniyəm, xaniyəm!

Sin də belməs eş ikən,

Min də belməs eş ikən,

Nuğay ile tapmastay

Bu ber avır töş ikən.

Altı sunıñ buyında,

Qamaday başı qaşqarğan,

Qondızday töse sarğayğan,

Azavlar teşe buşağan,

Çübin ayaq at mengən, [cenazasın alıp kitəse qalğan]

Yəşlegendə ir bulğan,

Suday bulat bəyləgən,

Arıslan, qaplan avlağan,

Citmeş cide il gizgən,

Yöz tuqsan biş yəşəgən,

Susar bürekle, sup tunlı, [sup – ?]

Subra digən cırav bar.

Qoboğılnıñ asılın

Ul belməsə, kem beler? –

Anı əytep Kiñ Canbay,

Təğzim itep tuqtadı. [təğzim itep – olılav belən]

 

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Xanğa monı digəndə,

– Cırav xəzer bulsın! – dip,

Xan boyırığın birgəndə,

Xan çabarı Baymorat

Sıypap sorı bürek kiyep,

Bilen tartıp ber budı,

Qıl qoyrığın çart töyep [çart – ?]

Çapqın atqa ber mende

Yurta-çaba ber cilde,

Altı sunıñ buyına

Altı köndə ber citte.

Sıpıra sınlı cıravğa [Sıpıra – şul uq Subra. Sabrav digən variyantı da bar]

Xan boyırığın belderde.

 

Altı sunıñ buyında

Yöz tuqsan biş yəşəgən,

Azavları qaqşağan,

Möçələre yomşağan, [möçə – əğzə]

Çoqçıtları buşağan, [çoqçıt – yañaq söyəge]

Töşər də torğan yañağın

Aq yefək tartıp bəyləgən

Sıpıra sınlı sup cırav –

Atqa menər xəle yuq, –

Cıravnı alıp kitə almıy,

Kire qayttı Baymorat.

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Kiñəşe ölkən ir Canbay

Tuqtamışqa anı əytte:

– Əy xaniyəm, xaniyəm!

Sıpıra sınlı sup cırav

Sıbay menep kilməster, [sıbay menep – at menep]

Mensə də kilə belməster.

Altınlı köymə ciktergel,

Arışqa siyət taqtırğıl, [arış – tərtə; siyət – bizək əyberləre]

Arbağa göllər tüktergel,

Altı qara at ciktergel,

Küp tüşəklər tüşətkel,

Mamıq yastıqlar yasatqıl,

İke yaxşı nögəreñ urtırtqıl,

Kilməs bulğaymı ikən, əy,

Kilməs bulğaymı ikən, əy?!

 

Tuqtamış xan boyırdı,

Altı qara at tottırdı,

Altın köyməsenə cikterde,

Arışqa siyət taqtırdı,

Arbağa göllər tükterde,

Küp tüşəklər tüşətte,

Mamıq yastıqlar yasattı,

İke nögəren utırttı,

Sup cıravğa cildertte.

Anda barıp citkəndə

Əytep inde ber nögər:

– Sup ayaqlı, sup bürekle

Sıpıra sınlı sup cırav,

Timerdən azav teşeñ töşkən,

Yöz tuqsan biş yəşeñ citkən,

Küpne belgən, küpne kürgən,

Qəderləvgə iyə qart,

Bezne siña xan cibərde,

Qəderləvgə iyə qart!

Xanım türəm Tuqtamış

Öyenə sine çaqırdı.

Qunaq bulsañ ni bulğan?

Xanım belməgən eştən

Xəbər birsəñ ni bulğan?

 

Anda Subra cıravnı

Bilenə puta budırıp,

Yañaqların bəylətep,

Azavların çiratılğan

Çi yefək belən çormatıp,

Altınlı köyməgə mengezep,

Qultığına cizle tayaq söyətep,

Qulına almas qundırıp, [almas – ?]

Küzenə sömbel sörtterep,

Ütrek – yalğan diməskə

İman şəhədəten iskərtep,

Xanğa alıp kittelər. 

 

IV

Tuqtamış xannıñ Subranı tulğatıp, İdegəyne sınağanı

Sıpıra sınlı sup cırav,

Alıp ber citep kilgəçten,

İñkəyep öygə kergəçten,

Tuqtamıştay olı xan

İke utırdı, ber tordı,

Eçke baştan yul birde,

Anda ölkən tuy yasap,

Kük tübədəy tübəgə

Aq çatırlar qordırıp,

Türə-qartın cıydırıp,

Xan-xəzrət ala küzen

Yaq-yağına qarattı.

İrdən iren cıydırdı,

Bidən biyın cıydırdı.

Qoboğılnı sınıyım dip,

Dərəcəgə çigiyım dip,

Anda xəbər qıldırdı.

Çapçağı belən sarı bal, [çapçaq – kismək]

Anı da quldan kütərtep,

Aq utavğa kitertep, [utav – aşav urını?]

İdegəyne ayaqçığa quydırdı. [ayaqçı – kəsə öləşüçe]

Sarı ballar saldırıp,

Subradayın cıravğa

Öç tustağan bal birde.

Balnı citep alğaçtın,

Alıp ber anı salğaçtın,

Çala burlı bulğaçtın, [çala burlı – aq belən qızıl qatış]

Subra cırav anda əytte:

– Tim-tim Çuvar, Tim Çuvar, [Tim Çuvar – İdegəyneñ atı]

Çabılğan attan tir çığar.

Aq mamıqtan büz çığar; [büz – bəz, aq tuqıma]

Aqıllı irdən süz çığar;

Yöz tuqsan biş yəşəgən,

Canı-söyəge qaqşağan,

Azavların tezderep,

Aq yefəkkə bəyləgən

Ber alcığan qartıñmın! –

Mindəy irdən ni çığar?

Ni çığar, ay, ni çığar!

Əyter idem, telem kilməs,

Əytməs idem, küñel tınmas;

Qorı üləndə dım bulmas,

Qorı söyəktə may bulmas,

Aqıl qaytqan qartlarda

Xan tıñlarday süz bulmas,

Xan totsa da xalıq totmas,

Xalıq totsa da xan totmas;

Xalıq belən xan bozılışsa,

Aradan ütər yul bulmas.

Yənədən əytep ni əytim:

Ni ber cayman avız qart ikən dirlər, əy!

Ni belsə şunı əytə ikən dirlər, əy!

Təstə-təstə bal birçe! [təstə – ?]

Sirpeldermi alıp kilçe!

 

Bal böyrəkkə töşkəndə, [böyrək – böyer]

Bal belən böyrək peşkəndə,

Küñrənə birep əytiyem: [Küñrənə birep – tonıq tavış belən köyləp]

Menməgə birsəñ cəbə bir – [cəbə – yabağa, yəş at]

Tibengedən tir çıqmas; [tibenge – tir ütməsen öçen iyər astına salına torğan kün]

Çöyməgə birsəñ qarçığa bir –

Qancağañnı buş itməs; [qancağa – iyərneñ art yağındağı kün qapçıq]

Kiməgə birsəñ qara bir –

Eçe tuzmıy tışı uñmas;

Söyməgə birsəñ sılu bir –

Aq sarayğa söykənep

Yılıy qalsa, kem almas?

Cikməgə birsəñ atan bir – [atan – peçkən döyə]

Arışı sınmıy mığaymas [arış – tərtə, mığayu – sığılu, xəldən tayu]

Savmağa birsəñ qısraq bir – [qısraq – qısır biyə]

Quqrayğa tigən suvıqqa timi suvalmas. [quqray – üləngə bay cir; suvalmas – söte kimeməs]

 

Cırav balnı eçkəndə,

Bal böyrəkkə töşkəndə

Tuqtamışqa yənə əytte:

– İdeldə buldı ille xan,

Cayıqta buldı yalğız xan,

İre xannıñ uvağı, [ere xannıñ vağı]

Uvaq xannıñ irese –

Qart babañ da xan ide,

Alımı sinnən az ide,

Bireme sinnən küp ide.

Tulğa da tulğa disez,

Cırla da cırla disez,

Ni cırlayıq sezlərgə?

Ni birersez bezlərgə?

 

Tuqtamış xan anda əytte:

– Al qara keş tun birim min siña,

Saylap alıp kiyər bulsañ, cıravçım,

Qıñğıravlı kük qarçığa biriyım,

Kül qıdırıp çöyər bulsañ, cıravçım!

Alpan da tilpən yögertep,

Adımın cirgə quvırtıp,

Arğımaq at biriyım,

Qamçı tartmıy menər bulsañ, cıravçım.

Xənəkədən artıq aru bar,

Könəkədən artıq sılu bar,

Anı da alıp biriyım,

Uñ cireñə ultırtıp,

Arqasınnan söyər bulsañ, cıravçım!

Ayaqçım bulıp utırğan

Anav da torğan Qoboğıl,

Anıñ da nindi ir ikənen

Əytep tə birer bulsañ, cıravçım!

Azamat ir Tuqtamış

Subradayın cıravnıñ

İñsəsenə qara samur tun birde, [samur – qondıznıñ ber töre]

Üz qulınnan ber sarayaq bal birde.

Sıpıra sınlı sup cırav

Sarayaqnı alğaçtın,

Anı avızına almastan,

İdegəy belən Canbaynı

Qaşına ımlap aldırıp,

Kiñ Canbaynıñ yözenə

Sorav birep anı əytte:

– Bezdən borın zamanda

Tuniqu atlı xan ütte,

Yav bulğanğa – yav buldı,

İl bulğanğa – il buldı.

Olı xannıñ uvağı,

Uvaq xannıñ olısı

Tuniquğa baş ide.

Tuniqu küktən aşqanda, [Qıtay patşası dərəcəsen alğanda?]

Qıtay yortın basqanda

Anıñ olı vəzire –

Tat torını Qolatay, [torın – onıq?]

Dalada tabıp ber bala,

Tarun bulıp üsterde. [tarun – ügi ata]

Yuğalçı bala ir buldı, [yuğalçı bala – öysez, uram balası]

Ozaq ütmi yav buldı; [yav belən kilde]

Tat torının quzğatıp,

Tuniqunı qavladı.

Tuniqunıñ təxetenə

Qolataynı xan itte.

Xan bulğan soñ Qolatay,

Yuğalçı üskən balanıñ

Qırsaq başın çaptırıp,

Tuniqunı qaytardı.

Sorav birəm, olı bi

Qaysı döres eşləde?

 

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay

Cavap birep anı əytte:

– Aq qalada uyğa bay

Yort ağası Subratay,

Yöz tuqsan biş yəşədeñ,

Küpne kürep bayqadıñ,

Küpne belep söylədeñ,

Sinnən qala min bayğış,

Əytep-əytep ni əytim?

Azamat ir Qolatay

Yaman yulğa basmadı,

Xan bulğan soñ sarayda

Yuğalçını üterep,

Tuniqu danın saqladı.

 

Sıpra sınlı Subra

İdegəygə qarap anda əytte:

– Yaq tübəgə baş yeget,

Yəşeñ utızğa citməyen

Tuğız yortqa dan buldıñ;

Azamat ir Qoboğıl!

Töpçek atañ belmimen, [töp atañnı belmimen]

Öç azamat əñgəməsen

Bayqap kürsəñ ni bulğay?

 

Anda əytte İdegəy:

– Aq qalada uyğa bay

Yort ağası Subratay.

Yöz tuqsan biş yəşədeñ,

Azav teşeñ aşadıñ,

Küpne kürep bayqadıñ.

Yuğalçı üskən batırnıñ

Atı ide Timertav,

Anıñ atın əytmədeñ,

Yorttan anı yəşerdeñ,

Ubalın qaya quyarsıñ? [ubal – yazıq]

Önəndə buldı sigez xan,

Olı xannıñ uvağı,

Uvaq xannıñ olısı

Tuniquğa baş ide,

Tuniqu kükkə aşqan soñ,

Qıtay yortın basqan soñ

Üzen kükkə aşırğan

Yortına qıñğır qaradı,

Yortı fərvən bulmadı; [fərvən – mul, irken]

Köçlese qol biləde,

Köçseze zar iñrəde,

Kükkə aşqan Tuniqu

Yortına küzen salmadı;

Yuğalçı üskən Timertav

Yortnıñ zarın añladı;

Yul tapmayın adaşqan

Çalpı yortqa yul buldı. [çalpı – yalpı, massa]

Çalpı yortnı quzğatıp,

Tuniqunı qavladı,

Yortqa küzen salmağan

Tuniqunı qavlavçı

Timertav döres eşləde;

Yortnıñ uyın bayqamıy,

Timertav süzen tıñlamıy,

Sın bitləgən soranday [tösen alıştırğan xameleonday]

Mılcırap yörgən Qolatay,

Timertav başın çaptırıp,

Ubal – yalğış eşləde,

Minem belgənem şul, – dide.

 

Cavap süzen alğaçtın,

Sınap ber qarap torğaçtın,

Ölkən cırav Subra

İdegəyne cöpləp anda əytte:

– Yəş celektə may bula,

Aqılı uyğa bay bula:

Celegeñə may tulğan,

Aqılıñ uyğa bay bulğan.

 

Anı əytep Subra,

Sarı balnı kütərep,

İdegəy belən Canbayğa

Tulğay birep yənə əytte:

– İ sarı bal, sarı bal,

Sarı balnı kem eçər?

İkeñ bergə kilgəndə

Qaysığız batır ir bulsa,

Alıp ta alıp şul eçər!

 

Subra alay digəndə,

Canbay uyğa kilgəndə

İdegəy alıp anı eçte.

Subra cırav anda əytte:

– Əfərin, batır ikənseñ!

Xanğa duslıq itkəndə

Duslığıñ niçek itərseñ?

Xanğa xaslıq itkəndə [xaslıq – doşmanlıq]

Xaslığıñ niçek itərseñ?

 

İdegəy torıp anda əytte:

– Xanğa duslıq itkəndə

Çığıp qala bozarmın,

Qaznadan qazna kiterep,

Xannıñ küñelen tabarmın.

Xanğa xaslıq itkəndə

Arsayıp atqa menərmen, [arsayıp –yarsınıp]

Qarçığa bulıp oçarmın,

Xannı quvıp basarmın,

Başın qancağama asarmın;

Bülengən quyday itərmen,

Bürektəy kiyep kitərmen,

Qaznasın alıp ilgə,

Xanlıqnı layıq bigə birermen,

Min digənne qılırmın,

Digənemne qılmasam,

Atamnıñ xaram ulı bulıyım!

 

Sıpıra sınlı sup cırav

İdegəy belən Canbaynı

İkesen ber sınap kürgəçten,

Tuqtamış xanğa anı əytte:

– Əy xaniyəm, xaniyəm,

Əyt diseñ də quymıysıñ,

Əytməgə avızım barmıydır.

Barmasa da əytiyem:

Qara laçın, Büz toyğın –

İkese ike oyanıñ qoşı ikən,

Ostazlarıña tottırıp,

İkəvne ber turğaçqa qundırdıñ.

Qaşıñda torğan ike ir:

Berəve anıñ olı uğıl,

Mañlayı çıqıq, güzəl bulır, [çıqıq – çığınqı]

Batır bulır şul uğıl;

Yəntaya birep utırğan,

Canbay atı atalğan,

İrne salqıq kürenə – [salqıq – salınqı]

Canbaz bulır şul uğıl. [canbaz –?]

Kəməlnıñ ulı kiñ Canbay,

Süzgə çiçən ir Canbay

Kiñəş birer qartlarğa,

Yavğa çığar atlarğa,

Bezdən dəvrən ütkəndə,

Sezgə dəvrən citkəndə

Ta kem qaldı xannarğa!.. [ta – şul vaqıtta]

 

Arğı uğıl da birge uğıl,

Şul çittəge şul uğıl –

Qoş borınlı Qoboğıl,

Büre pıçım şul uğıl, [pıçım – ?]

Baltırı yuvan, qulı ünən, [ünən – ?]

Cay tatarğa oxşıy şul uğıl;

İrene yuqa kürenə –

Çiçən ikən Qoboğıl,

Yavrını yassı, muynı ozın,

Cəyə tartmağa qulı ozın –

Mərgən ikən Qoboğıl;

Barmağı cizdəy mayışqan – [mayışqan – borılğan]

Çibər ikən Qoboğıl;

Çəçe ayday balqığan –

Asıl ikən Qoboğıl;

Bite nurday tügelgən – [tügelgən – cəyelgən?]

Türə bulır Qoboğıl...

 

Sıpıra sınlı sup cırav

Tora birep tulğaydır,

Tulğay birep sarnıydır! [sarnıydır – ?]

Sarnıydır da cırlıydır.

Bal böyrəkkə töşkəndə,

Bal belən böyrək peşkəndə,

Subra anı cırlıydır:

– Min qartıñmın, qartıñmın,

Küpne kürgən qartıñmın.

Ni kürməgən qartıñmın?

Başlıq ta başlıq Başlıq xan –

Anı kürgən qartıñmın;

Annan soñğı Abıl xan –

Anı kürgən qartıñmın;

Annan soñğı Qara xan –

Anı kürgən qartıñmın;

Olı babañ Tomavıl –

Anı da kürgən qartıñmın;

Unike totam uq tartqan,

Tartqanında özə atqan

Annarı soñğı ir – Çıñğız –

Min anı kürgən qartıñmın!

Yuqlavsız ütkən Yavçı xan – [yuqlavsız – travrsız]

Anı kürgən qartıñmın;

Bəyəndü xan, Sayın xan –

Anı kürgən qartıñmın;

Sayın xannar kitkəndə

Annan qalğan qartıñmın;

Tartıp bulat bəyləgən

Bura soltan Bərki xan –

Annan qalğan qartıñmın;

Özəñgese özmə altın,

Ber özməse meñ altın,

Üzbək digən xan ütkən –

Anı kürgən qartıñmın;

Tibengese tezmə altın,

Tenibək digən xan ütkən –

Anı da kürgən qartıñmın;

Arğımaq bavı sum altın

Əselbək digən xan ütkən –

Anı min kürgən qartıñmın;

Yabınçası cəymə altın,

Baş şaymanı çın altın, [şayman – köbə kiyım]

Manarası qırıq qolaç

Cənbək digən xan ütkən –

Anı min kürgən qartıñmın;

Birdebək tə xan bulğan,

Bireme sinnən küp bulğan –

Anı kürgən qartıñmın;

Olı xannan tuğız xan,

Keçe xannan utız xan,

Iğına kergən qartıñmın. [ığına kergən – ışığına kergən, buysınğan]

Qart babağız Tuqtağa,

Anıñ uğlı Tuyguja –

Anı kürgən qartıñmın.

Əy Tuqtamış, Tuqtamış,

Tik tönə kön sin üzeñ [tönə kön – kiçəgenək]

Yalanayaq, yalanbaş

Yörep torğan bala ideñ,

Bügen sin də xan buldıñ –

Sine də kürə toramın.

Üterə ikəneñ beləmen,

Ütersəñ cuyar niyım bar?

Əxirət öygə barırmın,

Yənə öygə kerermen...

Əcəl turı kilməsə,

Azrayıl qorıq salmasa, [Azrayıl – Ğazrail; qorıq – elmək tağılğan qolğa]

Əle də bulsa, Tuqtamış,

Sinnən qalır qartıñmın!

Yənə torıp yənə əytsəm:

Önəndə ütte un batır,

Un batırdan iñ batır

Sanayı kük solanday, [sanay – cəyəneñ ber töre; solan – salavat küpere]

Tartıp atsa sanayın

Küktə yoldız yuğaltqan,

Kük batır dip atalğan –

Anı kürgən qartıñmın.

Encü belən Bəncüdə [Encü – Amu-Dəryə, Bəncü – Sır-Dəryə]

Borın ütte biş batır,

Biş batırdan iñ batır –

Görzise ide biş batman, [batman – un qadaq, dürt pot, un pot (törle cirdə törleçə)]

Qılıçı ide yöz totam,

Suqsa tavnı cimerde,

Çapsa yavnı yuq itte,

Tavbatır dip dan aldı –

Anı kürgən qartıñmın.

Cayıq belən İdeldə

Borın ütte dürt batır;

Dürt batırdan iñ batır,

Qulındağı qalqanı

Anıñ ide öç batman,

İñendəge timer köbə

Anıñ ide dürt batman.

Gaver atqan utçağır [gaver – kafer; utçağır – tup]

Kükrəgenə batmağan,

“Utçağır almas” batır dip,

Danı yortqa taralğan –

Anı kürgən qartıñmın.

Küp batırnı min kürdem,

Küp batırnı min beldem,

Yəşem yöz tuqsanğa kilgəndə,

Çıqmağan can yörgəndə,

Minnən dəvrən ütkəndə,

Sezgə dəvrən citkəndə,

Utız teşem betkəndə,

Şunça irlər kürgəndə,

Utız xannıñ ğömeren ütkəndə,

Qoboğılday irne min

Ber kürməgən qartıñmın!

Qaşlarına qarasam,

Qələmnən pəyda bulğanday;

Küzlərenə qarasam,

Kügennən pəyda bulğanday;

Qarşınnan torıp qarasam,

Qəhərdən pəyda bulğanday;

Buylarına qarasam,

Nurdan pəyda bulğanday!

Şul çittəge şul uğıl,

Arı uğıldan birge uğıl,

Urtadağı ozın buylı

At cilkəle Qoboğıl,

Qomğa betkən qoba tal [betkən – üskən]

Qorıq saylar Qoboğıl;

Qola-alalı küp yılqıñnı

Quvıp əydər Qobığıl;

Əylənməgən küp yortqa

Bilge tekər Qoboğıl; [buysınmağan küp yortnı buysındırır]

Botı savırlı körən at, [savır – atnıñ yanbaşı]

Botqa tartıp menər at: [?]

İke saqlıq turını

Olavğa caydaq alır ul; [caydaq – iyərsez]

Nuğaylınıñ ağır yort,

Cəyəv yatqan xəyrən yort –

Aç közəndəy bögelep,

Aç büredəy çıyıldap,

Aç arıslanday ükerep,

İleñə tavış salır ul;

Qırıq könlek çülenə

Aydınlı bulaq salır ul; [aydınlı bulaq – yaqtı çişmə]

İdelneñ ike yağı qızıl yar,

Isbadan savıt salır ul; [?]

İrteş başı Qara Tun,

İke arasın quvar ul;

Çiksez quzı, sansız quy, [quzı – sarıq bərəne; quy – sarıq]

Küp ğəskəre tuysın dip,

Suyıp qazan asar ul;

Batman-batman balıñnı

Tartıp alıp eçər ul;

Altınnan suqqan aq urdañ,

Kömeştən suqqan aq işek,

Töşsə timer çuqmarı

İşegeñne açar ul;

Kirəgəñne kirtər ul,

Kirtep utın itər ul,

Kismə-kismə sarı altın –

Kisep ulca itər ul; [ulca – suğışta alınğan mal, trofey]

Qaşıqlap cıyğan malıñnı

Çümeçləp çəçep betər ul.

Bar urdañnı alır ul.

Təxeteñə bav salır ul,

Qola çəçeñ ağartıp,

İke küzeñ qızartıp,

Qartayğanda ileñnən

Sörən salıp quvar ul;

Tabanıñnı telər ul,

Telep qılın salır ul; [tabannı telep at qılı salu – borınğı cəzə töre]

Xur qızıday kürekle,

Sanduğaçtay irekle

Xənəkədəy arunı,

Könəkədəy sılunı,

Yənikədəy bikəçne

At östenə menderep,

Alsu yözen suldırıp,

Tigen ulca qılır ul. [tigen – buşlay]

Qamçı tiyər muynıña,

Qan sorğılır quynıña, [sorğılır –?]

Taqıya olı başıñnı

Kisər bulğay şul uğıl.

İnde min keşe tanımam,

Əgər keşe tanısam,

Qotlıqıya bi ulı

İdegəy ul – Qoboğıl!..

 

 

 

V

İdegəyneñ Tuqtamış xan tabınınnan Aqsaq Timergə qaçıp kitkəne

Subra monı əytkəndə

Xan cıyını zur tabın

Ber utırdı, ber tordı.

Tuqtamıştay olı xan

Ber utırdı, ber tordı.

Küñelenə töşkən yaxşılar,

Bu ni uqıyası buldı dip,

Çıdıy almıy cılıydır,

Küñelenə töşməs yamannar,

Qartayğanda ber alcığan qartıbız

Mine əytep bılçıldıy dip,

Kölə birep tıñlıydır.

 

Yəntaya birep utırğan

Canbay anda monı əytte:

– İdegəy andıy ir ikən,

İdel yortta ber ikən,

Başınnan başı sav bulsın!

Xan sınavın itkəndə,

Dərəcəgə çikkəndə,

Bi türələr, ağalar,

Başınnan balnı qoyayıq,

İdegəy andıy ir ikən,

Berər ayaq quyayıq!

 

Anda tabın şav kilde.

Xan uñınnan utırıp,

Xan xənəşe Yənikə

Tuqtamışqa anı əytte:

– İdegəy Qotlıqıya ulı bulğanda,

Eçep eçe birtelsen, [birtelsen – imgənsen]

Başı monnan çıqmasın,

Bilər totqan aq pıçaq

Bi qulınnan töşməsen!

İrnəve yuqa sarayaq,

Ber ayaqnı ballap bir,

Ber ayaqnı ağulap bir!

 

Xənəş anı əytkəndə,

Xan xəyləsen itkəndə,

Tıñlap torğan Tıñğısın

Añğısınğa añdırdı,

Añdıp torğan Añğısın

Aq utavnı qaldırdı.

Bəydə torğan atlarnıñ

Özəñge bavın kiskələp,

İdegəyneñ çuvar at –

Anı yulğa qaldırdı.

Tıştan kilep işekkə,

İdegəygə anı añdırdı:

– Tuyğa barsañ borın bar,

Borın barsañ urın bar,

Borın bar da borın qayt,

Atañ beler məğnəsen!

Timgel Çuvar, Tim Çuvar,

Tön qatuğa kön siña,

Qara laçın qanatınnan

Əzerlərgə yon siña;

Miña vaqıt köylərgə,

Siña vaqıt söylərgə,

Östeñdəge qamqa tun –

Türdə utırğan bilərgə.

Minem atıp Añğısın,

Barlağansıñ soñğısın.

 

Añğısın añdıp ni əytsə,

Anı belde İdegəy.

Yılqıldağan aq pıçaq

Bilərneñ ciñ oçında

Çığıp qaytıp tora ikən –

Anı kürde İdegəy.

Ağulap salğan sarı bal

Canbay totıp kilgəndə,

– Xan sarqıtın eç! – diyep, [sarqıt – eçkənnən soñ kəsədə qalğan eçemlek (biredə xörmət bilgese)]

İdegəygə birgəndə,

Ağu salğan sarayaq

Borınına kilep tigəndə,

– Ay, borınımnı qan qıldıñ! – dip,

Borının basıp İdegəy,

Busağadan atladı.

Toqımı tolpar yaralğan

Timgel Çuvar at ikən:

Özəñgegə ber tide,

Cirdə yatqan sadağın

İelep alıp ber kide.

Tim Çuvarnıñ yanbaşı

Cirgə yatıp ber tide.

Əylənep qarap kürgəndə,

İdegəy inde yuq ide.

 

Sıpıra sınlı sup cırav

Ni bulğanın añladı.

Tulğay birep sarnadı: [sarnadı – ?]

– Ay busağa, busağa,

Busağanı ber atlap,

Basar buğay şul uğıl:

Tim Çuvarın atlanıp

Qaçar buğay şul uğıl!

İsən-aman kitsə ul,

Şah Timergə citsə ul,

Şah Timerne alıp kilep,

Saraynı xarap itər ul!

 

Azamat ir Tuqtamış:

– Bu ni uqıyası buldı? – dip,

Tuğız iren torğızıp,

Öy aldına çıqqanda

Ni bulğanın añlaydır...

– Quğın menep atlan! – dip,

Xan boyırığın birgəndə

Tuzğıp yörgən tuğız bi

Tuğız atqa kilgəndə,

Atlanır yağın tapmadı,

Bavsız iyər, bapsız at, [bapsız – əzerleksez, dirbiyəsez]

Köbəsen kiyep mengəndə

İərennən avğan batırlar

Cir basar cir tapmadı,

Əylənep kire atladı.

Azamat ir Tuqtamış

Sup cıravğa anda əytte:

 

– Əle minem əqbüz atım,

Əqbüz, əqbüz digənem,

Yögənen uçlap kem barsa,

Anıñ bulır ikən lə!

Əle minem öyem-saray

Asıl taştan salınğan.

Kiləçək öyem nigeze

Taldan bulır ikən lə!

Əle minem Xənəkədəy aruvım,

Könəkədəy sıluvım,

Yənikədəy bikəçem

Könendə kem kölə baqsa

Anıñ bulır ikən lə!

 

Subra cırav anı əytte:

– Yalğızı yıraq kitməster,

İdeldən arı ütməster,

Tuğız irne cibər də,

Aldap-yoldap qaşıña al,

Qaşıña al da, başın al!

İsən-aman ütsə ul,

Şah Timergə kitəçək,

Şah Timerne alıp kilep

Saraynı xarap itəçək.

...Kilməs bulğay mikən, əy!

 

Azamat ir Tuqtamış

Ğəyrətennən buzarıp,

Kiñ Canbayğa anı əytte:

– Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Kiñəşeñ ölkən ir Canbay!

Qotlıqıya bi ulı

İdegəyne belgəndə

Seren minnən yəşerdeñ,

Qulımnan ağu birgəndə

Borının suğıp qaçırdıñ!

Atlanıp citkel artına,

Alıp kilgel qarşıma!

 

Tuğız irgə anı əytte:

– Əy tuğız ir, tuğız ir!

Canbay belən bara kür!

Aldap-yoldap İdegəyne

Üz qaşıña ala kür!

Aldap-yoldap qaşıña al!

Qaşıña al da başın al!

 

Tuğız ir kitte zarlanıp,

Ber alla dip aldanıp.

Alar quva kilgəndə,

İdel kiçte İdegəy,

Ber tel alıp kitim dip, [süz alıp kitim dip]

Ber baytirək töbenə

İəren salıp tüşənde.

İdegəy anda yatqanda

Cəntimerneñ biş ulı

Aña kilep quşıldı.

Alar anda yattılar,

Yatıp qazan astılar,

Asıp aşap yattılar.

Ul tötenne kürgəndə,

Tuğız ir citep kilgəndə

Tuğızı da tuqtadı,

Qaşına barıp citməde,

Söyləşergə bazmadı.

İdegəy anda utırıp qaqşayıp,

Tuğızınnan qurıqmadı.

 

Anda kilep Kiñ Canbay,

İdel aşa hayqarıp, [hayqarıp – ?]

İdegəyne çaqırıp,

Tulğay birep anı əytte:

– Qayt, İdegəy, qaytsana!

Xanıñ-iyəñ çaqıradır,

Borılıp İdel çıqsana.

Bezdən borın zamanda

Tuniqu atlı xan ütte.

Yuğalçıdan üstergən

Tavbatır anı quğanda

Tat torını Qolatay

Yaman yulğa basmadı –

Tuniqu danın saqladı,

Qayt, İdegəy, qaytsana!

 

İdegəy avaz qaytardı:

– Qara yılan Kiñ Canbay,

Aqılıñ çontıq, tintək bi,

Tuniqu olı xan ide,

Utız yortqa dan ide.

Dalada üskən Timertav

Tat torının quzğatıp,

Tuniqu danın yuq itte.

 

Avaz birde Kiñ Canbay:

– Əy İdegəy, İdegəy,

Yuq tomanğa sin çumğan,

Tuqtamıştay olı xan –

Aña qarşı kem torğan?

Yavlarıñ az, totılırsıñ,

Çeben canlı atañday

Qanlı küz yəş qoyarsıñ!

Qayt, İdegəy, qaytsana!

Tat torını Yav tübə,

Yav tübəgə baş itep,

Tuqtamıştay olı xan,

İdegəy, sine quyadır,

Qaytıp başçı bulsana!

Olı qızı Xənəkə,

Keçe qızı Könəkə,

İkəven berdəy birə lə,

Qaytıp kiyəv bulsana!

 

Avaz birde İdegəy:

– Aqılıñ çontıq Kiñ Canbay,

Yort belməgən tintək bi,

Qıbırsınmıy arı kit,

Sın bitləgən soranday.

Tat torını Yav tübə

Miña tiñdəş qız tabar,

Tat torını Yav tübə

Miña danlı yort bulır.

 

Avaz birde Kiñ Canbay:

– Ay qalqıp aqrın tuvadır,

İr yeget yavda üləder,

Yavdan qaçqan – ir bulmıydır,

İl aldında kön kürmider.

Yeget bulıp yav başladıñ,

Başladıñ da nik taşladıñ?

Börket quğan quyandayın

İdel suvın kiçep qaçtıñ?

 

Avaz birde İdegəy:

– Ay qalqıp aqrın tuvadır,

İr yeget yavnı quvadır,

İr bulsañ, sunı ütkel –

Sunı ütep mine totqıl!

 

Avaz birde Kiñ Canbay:

– Köçle ilgə sin yav açtıñ,

Batır bulıp alğa bastıñ,

Batırlığıñ kürsət, mordar, [mordar – üləksə]

Sunı ütep nigə qaçtıñ?

 

Avaz birde İdegəy:

– Taymam basqan yulımnan,

Salmam söñge qulımnan,

Salmam qalqan iñemnən,

Yav cıyarmın ilemnən.

Yavğa tiñdəş yav cıysam,

İdel suvın kiçərmen,

Kem batır da kem quyan –

Şul çağında il kürer. 

Caqtalı tunnıñ eçendə [caqtalı – ?]

Caq yonnarı çəçelep, [caq – ?]

İdel aşa çaqırıp,

Canbay anda tulğaydır:

– İdegəy bi, dusım, ay!

İdegəy bi, dusım, ay!

Xanıñ-iyəñ çaqıradır,

Borılıp İdel kiçsənə!

Qaytsana, İdegəy, qaytsana!

Qayırılıp atıñ başın tartsana!

Qaytıp öyeñ tapsana!

İñsəse biyek Büz Urdağa [Büz Urda – Aq Urda]

İñkəyep səlam birsənə!

İrene yuqa çınayaq,

Xan-iyəñ bal birəder,

Xənəşlər totqan sarayaq,

Sürətməle söt qımız [sürətməle – ?]

Qulınnan qoyıp birəder,

Eçsənə, İdegəy, eçsənə!

İəreneñ qaşı altın,

Yögəneneñ başı altın,

Qolağın bezdəy qadağan,

Kəgelen qızday tarağan, [kəgel – atnıñ mañğay yalı]

“Çu!” digəndə oçqan qoşnı

Uzıp kitməgə yarağan,

Yörgəndə ezen sanağan,

Quş yörəkle yaralğan

Qısır yılan üzəkle,

Qultıravday tanavlı, [qultırav – ?]

Səxtiyəndəy irenle [səxtiyən – kəcə küne]

Sarımsaqtay azavlı,

Qıyğan qamış qolaqlı,

Tustağanday toyaqlı,

Al örkəçle döyədəy,

Arıslanday kükrəkle,

Yulbarıstay söyrəkle, [söyrək – ?]

Çapqan çaqta cil citməs,

Tabanı yalpaq Tarlan büz

At birəder xaniyəñ,

Mensənə, İdegəy, mensənə!

Yaqası altın, ciñe altın,

Ber kürüve meñ altın,

Qara keştən tun birə,

Kisənə, İdegəy, kisənə!

Totam bavı sum altın

Qıñğıravlı kük qarçığa birəder,

Kün davılbaz bəylənep,

Kül qıdırıp çöysənə!

Baldağı altın uy bulat – [?]

Xaniyəñ qılıç birəder,

Busana, İdegəy, busana!

Ber çigəse meñ qızılğa betməgən – [meñ qızılğa – meñ altınğa]

Xaniyəñ köbə birəder,

Kisənə, İdegəy, kisənə!

İdel belən Cayıqta

Utız tuğız xan ide,

Tuqtamıştay yuq ide,

Zavqıñnı anda sörsənə! [zəveq – küñel, kəyef, talım]

Baytaldan baytal bülep birəder,

Bəylətep qımız eçsənə! [baytal – öç yəşlek biyə]

Baytaqtan baytaq bülep birəder, [baytaq – pəytəxet? xalıq?]

Padişahlıq sörsənə!

Xənəkədən artıq aru bar,

Könəkədən artıq sılu bar,

Anı da alıp birəder,

Uñ tezeñə utırtıp,

Bitlərennən suvırtıp,

Arqasınnan qağıp-qağıp söysənə!

Ciñ oçınnan yalğaşıp,

Söysənə, İdegəy, söysənə!

Tuqtamıştay xaniyəñ

Siña üpkə qıladır,

Üpkə bulğan süzeñne

Üz avızıñnan əytsənə!

Kil, İdegəy, dusım, əy,

Bezneñ belən qaytsana!

 

Anda kilep İdegəy

İdel aşa anı əytte:

– Qaytmam da, Canbay, qaytmamın,

Qayırılıp atım başın tartmamın,

İñsəse biyek Büz Urdağa

İñkəyep səlam əytməmen,

İnep küreneş itməmen

İñsəmə imən çuqmar tigəndə!

İrene yuqa çınayaq

Xaniyəm bal birsə də,

Bal birsə də eçməmen,

Xənəşlər totqan sarayaq,

Sürtəməle söt-qımız,

Qoyıp birsə də tatmamın

İrenem cirkə bulğanda. [cirkə bulu – kibü]

İəreneñ qaşı altın,

Yögəneneñ başı altın,

Qolağın bezdəy qadağan,

Kəgelen qızday tarağan,

“Çu!” digəndə, oçqan qoşnı

Uzıp kitməgə yarağan,

Yörgəndə ezen sanağan,

Quş yörəkle yaralğan,

Qısır yılan üzəkle,

Qultıravday tanavlı,

Səxtiyəndəy irenle,

Sarımsaqtay azavlı,

Qıyğan qamış qolaqlı,

Tustağanday toyaqlı

Al örkəçle döyədəy,

Arıslanday kükrəkle,

Yulbarıstay söyrəkle,

Çapqan çaqta cil citməs,

Tabanı yalpaq Tarlan büz

At birsə də menə almam

Avvım qotsız bulğanda! [avvım – art sanım]

Yaqası altın, ciñe altın,

Ber kürüve meñ altın,

Qara keştən tun birsə,

Kiyə almam, Canbay, kiyə almam

Cilkəmə möyez bötkəndə! [möyez bötkəndə – mögez üskəndə]

Totam bavı sum altın

Qıñğıravlı kük qarçığa birsə də,

Kün davılbaz bəylənep,

Kül əylənə çöyə almam,

Qancağam qansız bulğanda!

Baldağı altın uy bulat

Qılıç birsə də buva almam

Bilem qotsız bulğanda.

Ber çigəse meñ altınğa betməgən

Köbə birsə də kiyə almam

Buyım şıqsız bulğanda.

Baytaldan baytal bülep birsə də

Bəylətep qımız eçə almam

Eçem qotsız bulğanda!

Baytaqtan baytaq bülep birsə də

Padişahlıq sörə almam

Alla üzemə birməsə.

Xənəkədən artıq arunı,

Könəkədən artıq sılunı

İkəven berdəy birsə də,

Uñ ciremnən utırtıp,

Çıñğıldaşıp köleşep,

Yanbaşınnan yalğaşıp,

Çi töbendə serləşep, [çi – ?]

Yanıma alıp söyməmen.

Sineñ tiñsez xaniyəñ

Miña üpkə qılsa da,

İnde iñkəyep barmamın.

Üpkə-pinə süzemne,

Kükne uğım aralap əytməsə,

Üz avızımnan əytməmen;

İr bulıp atqa mengəçten,

Ber yul alıp yörgəçten,

Xatınday bulıp qaytmamın!

Min oçayım disəm, qanat yuq,

Qunayım disəm qoyrıq yuq,

Barırıma cirem yuq,

Batarıma külem yuq;

Aldım biyek, artım yar,

Əylənergə cirem tar!

Bu kitkənnən kitərmen,

Şah Timergə citərmen;

Şah Timer miña qul birsə,

Yurtar atqa yul birsə,

Teləgemne ul birsə,

Bu İdel digən suvıñnı

Qayer qom qılıp kiçərmen, [qayer qom – qorı qom]

Tuqtamıştay xanıñnı

Ayağıma mösəxxər itərmen! [mösəxxər – sixerləngən]

 

Canbay yənə tulğadı:

– Qaytsana, İdegəy, qaytsana,

Qayırılıp atıñ başın tartsana!

Alğanıñ Al Ğömər xannıñ qızı ide

Aytulınıñ üze ide;

Sağınır da sarğayır,

Utırıp qalıp qartayır,

Salqın töşməy barsana,

Ni digənen belsənə!

 

İdegəy torıp anı əytte:

– Qaytmam da, Canbay, qaytmamın,

Qayırılıp atım başın tartmamın,

Alğanım Al Ğömər xannıñ qızı ide,

Aytulınıñ üze ide,

Sağınsın da sarğaysın,

Utıra ğına torıp qartaysın,

Anda minem eşem yuq!

Ni digənen min belməm

Qolağım sañğırav bulğanğa!

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Kiñəşeñ ölkən et Canbay!

Arıraq torıp söyləçe,

Birerək kilep tıñlaçı!

Atañ qara keşe ide,

Mal birgənneñ qolı ide,

Anañ qara keşe ide,

Aş birgənneñ küñe ide, [küñ – qol xatın]

Sin də şundıy keşeseñ:

Aş birgənneñ qolısıñ,

Mal birgənneñ ulısıñ!

Açma, küzeñ tişərmen!

Söyləmə, teleñ kisərmen!

Tañlayıña tal qızdırıp basarmın! [tañlay – añqav]

Tuqtamışnıñ tuğız ir,

Sin tuğızda min yalğız,

Dərmənıñ bulsa, kil, duñğız!

Qamçı tiyər muyınıña,

Qan sorğılır quyınıña.

Bu kitkənnən kitməsəm,

Kiñ çüllərne ütməsəm,

Xoday miña yul birep,

Şah Timergə citməsəm;

Şah Timer miña qul birep,

Teləgemne mul birep,

Qırıq tübəgə qırıq basıp,

Yav bulıp kilep citməsəm;

Nuğaylınıñ ağır yort,

Cəyəv yatqan xəyrən yort,

Aç közəndəy bögelep,

Aç büredəy çıyıldap,

Çitəneñnən qiqulap

Açı sörən salmasam,

Qola-alalı küp yılqıñnı

Quvıp əydəp almasam;

Botı savırlı körən at

Botqa tartıp menməsəm,

İke saqlıq turını

Olavğa caydaq almasam;

Altınlap suqqan urdasın,

Kömeştən suqqan işegen

Töse suvıq çın bulat

Oçı belən açmasam,

Kirəgəsen kirtməsəm,

Kirtep utın itməsəm;

Xənəkədəy arunı,

Könəkədəy sılunı

Üz türendə şul vaqıt

Tüş astına salmasam,

Tuqsan başlı Urdağa

Tunamıy iyə bulmasam;

Uğlannarnı satuğa

Ber çigara quymasam, [çigara – çik-ara]

Qırıq könlek yulına,

Qırıq könlek çülenə

Qırıq qoyı qazdırıp,

Qırıq yort-yam salmasam,

Əytkənemne qılmasam,

Min üçemne almasam,

Baba Tökləs babam birgən

İdegəy atım qorısın!

Min, min dirmen, min dirmen –

Yuqnı diməs irdermen!

Dusım utın sünderməm,

Doşmanım utın yandırmam!

Üzem diməs namartqa [namart – qurqaq]

Ap-aq büz at menderməm!

Tuqsansız cəbə saldırmam, [?]

Asılın soramıy aş birməm,

Atasın soramıy dan birməm!

Tavğa oyalar şoñqarmın,

Tav arqılı yurtarmın!

Torlaqsız üskən qolanmın,

Mizgelsez yuşap urtlarmın, [teş belən ülən qırqu]

Yaralıştan asavmın, [asav – qırğıy, öyrətelməgən]

Buğalaq salsañ tuqtamam!

Qarağaydan biyekmen,

Davıl örsə qayırılmam;

Qaynaşıp betkən botaqmın,

Baltalasañ ayırılmam!

Qıltıñlağan körənçə at – [qıltıñlağan – çığımçı, siskənçek]

Qıdıravnı yıqqanmın,

Yaqası altın kirəvkə, [kirəvkə – timer kiyım]

Yaqalaşıp yırtqanmın!

Tuqsan bavlı aq köbə,

Tunağan cirdə kigənmen,

Yaqalaşıp, uqlaşıp,

Küplər başın igənmen.

Monnan arı maqtanmam,

Əgər də min maqtansam,

Unike totam uq tartqan,

Tartqanında özə atqan

Borındağı Çıñğıznıñ

Üze belən tiñdermen!

 

 

 

VI

İdegəyneñ yulda Qara Tiyen alıp belən suğışıp, Aqsaq Timer qızı Akbeləkne həm qırıq qolnı qotqarğanı

Yünəlde İdegəy, yünəlde,

Şah timergə yul aldı,

Tuğız ir bazalmıy qaldı.

Ütkənnərgə sıyınıp, [ütkənnərgə – ? originalda xatadır...]

Özəñgegə sırınıp,

Suzılmalı şam qılıç – [Şam – Damasq qalası]

Şam qılıçın qulğa alıp,

Aldan töşte İdegəy.

 

İdegəy üze ber ide,

Cəntimerneñ biş ulı,

Altınçısı İdegəy;

Annan-monnan cıyılıp,

Barı buldı uncide.

Çoqır-çaqır yullarnı

Basıp kitep baradır,

Asqar-asqar tavlarnı [asqar – biyek]

Aşıp kitep baradır,

Avızlığın çuvar at

Birmi kitep baradır,

Barğan sayın şəbəyep,

Yarsıp kitep baradır.

“Çu” digəndə çabadır,

Avızlıq belən alışıp,

Qamçı tartmıy baradır,

Oçqan qoş belən yarışıp.

İdegəyneñ yörüve

Andıy qatı cil ikən –

Cilə almadı uncide;

Anıñ qapqan tamağı

Cide köngə ber ikən –

Tüzə almadı uncide.

Yödəvləren kürgəndə,

Anda əytte İdegəy:

– Əy uncide, uncide!

Öçləp salsañ öç bulmas,

Quşlap salsañ quş bulmas,

Bişkə bülsəñ bülenməs;

Yanığızğa yandaş bulmasam,

Bereñə bereñ iş bulmas.

Əy uncide, uncide,

Uncidegez ber keşe,

Min quşılğaç unsigez,

Unsigezneñ ber eşe,

Susadım dip qarıqma,

Açıktım dip qamıqma, [qamığu – boyığu, qayğıru]

Yul ozaq dip yalıqma.

Tamağıñ sineñ açıqsa,

Tamaq tabıp birəyem,

Kiyemeñ sineñ yırtılsa,

Kiyım tabıp birəyem,

Atıñ ülsə, tüləyem,

Üzeñ ülsəñ, ni diyayım?

Uncide dus, sin ülsəñ,

Cenazañnı çığarıp,

Bayalıçtan ut yağıp, [bayalıç – aq tal üləne]

Taza-arulap küməyem.

İrmen digən ir yeget,

Arıslanğa tiñ yeget,

Utqa salsañ yanmıydır,

Suğa salsañ batmıydır,

Barğan cirne citmiçə,

Yulda ülep yatmıydır.

Yəren əytmə, borın əyt, [irtəgəgə qaldırmıy aldan əyt]

Min isəndə ülməsseñ!

Ülməsseñ də bölməsseñ,

Avırlıqlar kürməsseñ!

Arıq atıñ tavşalsa,

Caydaq alıp ırtıyıq! [?]

Qaqlap alğan yılqı ite,

Qalca qılıp urtlayıq;

Sərdə digən salt ülən – [salt – yalğız üskən]

Anı tapsaq utlayıq.

Əttek digən tamır bar,

Anı da tapsaq yuşıyıq!

Yañğır tulğan qızılğat, [qızılğat – börlegən]

Anı şirbət qılıp eçiyek!

Arın əyt tə biren əyt,

Barın əytmə, beren əyt:

Uncide dus, söyençe,

Tora kilep kiyençe.

Bileñə qını buvınçı,

Bit-qulıñnı yuvınçı.

Min bu kiçə töş kürdem,

Yaxşılıq töş ul bulsa,

Yaxşılıqqa yuraçı!

Yamanlıq töş ul bulsa,

Ul uncide keşene

Tügərəkləp quraçı! [qurav – tügərəkkə alıp saqlav]

Min bügen kiç töşemdə

Altınlı iyər əqbüz at

Yalınnan totıp menepmen;

Aq şoñqar qoş bulıpmın,

Kükkə taban oçıpmın;

Küktə yözgən fireştə –

Alarğa barıp söyləşep,

Annan aşa oçıpmın;

Tübədə yörgən qoñğır qaz

Kük östennən alıpmın;

Tur tavına qunıpmın, [Tur tavı – Sinay tavı]

Tüş itenə tuyıpmın,

Ul ni bulır, uncidem?

 

Uncide ir uyladı,

Uylanıp uypaq tapmadı. [uypaq – uydan çıqqan uy]

Uncide irneñ eçendə

Bere – küpne kürgən qart ikən,

Anda torıp ul əytte:

– Əy İdegəy, İdegəy,

Tayaq tayga citkerer,

Tay dünəngə citkerer, [dünən – dürt yəşlek at]

Dünən atqa citkerer,

At moradqa citkerer.

Altın iyər əqbüz at

Töşeñdə totıp sin mensəñ,

At-moradqa citkəneñ!

Kükkə taban sin oçsañ –

Yort aldına çıqqanıñ!

Küktə yözgən fireştə,

Alarğa barıp söyləsəñ –

İrənnər qultıqlap yörgəneñ! [irənnər – izge irlər]

Annan da aşıp sin oçsañ,

Tübədə yörgən qoñğır qaz

Kük östendə sin alsañ,

Tur tavına sin qunsañ,

Tüş itenə sin tuysañ –

Sine yorttan ayırğan,

Baytaq quğan Tuqtamış –

Tuqsan başlı urdasına

Tunamıy iyə bulırsıñ,

Tacın-təxeten alırsıñ,

Aytulıday arunı

Yənə ber citep qoçarsıñ.

 

İdegəy ir əytte dir:

– Əy uncide, uncide!

Atlanayıq, yatmayıq!

Ədəm citməs qola çül,

Qolaç salıp atlayıq!

Tup-tup basqan, tup basqan,

Toyağı cirne tumırğan,

Tumırılıp yatqan yul bulsa,

Ul yul belən buylayıq,

Utlı-utlı, utlı uçaq,

Anda citsək, utlayıq,

Qapqası qalın taş qala,

Anda citsək qunayıq.

 

Yünələ birde uncide,

Unsigezençe İdegəy,

Tup-tup basqan, tup basqan,

Toyağı cirne tumırğan,

Tumırılıp yatqan yul kürde,

Ul yul belən yul aldı.

Utlı-utlı, utlı uçaq,

Ut urınında köl kürde;

Qapqası yabıq taş qala,

Anı yulda ber kürde,

Əylənep ilen tapmadı,

Yasanıp yavın tapmadı, [yasanıp – qorallanıp (qoral-yasaq – suğış qoralları)]

Açtan qarnı yurıldı, [yurılu – suvırılu]

Susızdan böyere borıldı,

Ədəm citməs qola çül,

Yənədən yörep yul aldı.

Barıp ber kürde taş tiyək, [taş tiyək – bilge taşı]

Taş tiyəkkə citkəndə,

Anda taptı sorğavıl. [sorğavıl – ğəskərneñ artta qaldırılğan küzətçese]

 

Sorğavılnı kürgəndə

İdegəy ir anı əytte:

– Əy sorğavıl, sorğavıl,

Tup-tup basqan, tup basqan

Toyağı cirne tumırğan.

Tumırılıp yatqan yul kürdem;

Utlı-utlı, utlı uçaq,

Anda citsəm, köl kürdem;

Qapqası yabıq taş qala,

Anı yulda ber kürdem;

Əylənep ilen tapmadım,

Yasanıp yavın tapmadım;

Əy sorğavıl, sorğavıl,

Sırğıyıñ bar, sorğavıl, [sırğıy – alqa]

Sarqıtıñ yuq, sorğavıl! [sarqıt – eremçek suvı]

Quzalaq arba yörməstəy [quzalaq arba – asqı ürəçəse genə bulğan arba]

Qarğavlımı ide ilegez?

Terəkle arba yörməstəy

Tirgəvleme ide ilegez?

Garip ber yulçı kilməstəy

Xəyersezme ide ilegez?

Qalasın kürdem anda,

Yortın kürdem yulda,

Tiyəge monda, üze qayda?

Cir kemneke, tel kemneke,

Din kemneke, əyt! – dide.

 

Anda əytte sorğavıl:

– Balta salsañ başı qayırılmas,

Bolğap qılıç çapsañ muyını birtelməs,

Bəhəterlar batırı,

Alpağıtlar alıbı, [alpağıt – alpar, rıtsar']

Andıy irne ber belsəñ,

Qara Tiyen Yosınçı ul bulır;

Tumırılıp yatqan yul kürsəñ,

Ul yul belən sin kilsəñ,

Qara Tiyen alıpnıñ

Yörgən yulı ul bulır.

Sır-Dəryədan arı Səmərqənd,

Səmərqəndta utırğan

Əmir Bırlas Şah Timer,

Şah Timer qızı Akbelək,

Akbeləktəy arunı

Aq saraydan ayırıp,

Aq beləgen qayırıp,

At östenə menderep,

Alsu yözen suldırıp,

Anı da köçləp alıp kitkən –

Qara Tiyen ir bulır.

Qalasın kürsəñ anda,

Tiyəgen kürsəñ monda,

Üze ağar sunıñ buyında,

Qırıq biyə bəylətep,

Qırıq quşçı qol quyıp, [quşçı – kərvən xezmətendəge qol]

Qırıq döyə əydətep,

Qız quynında yatadır;

Başı betkən artınnan barır,

Yulı betkən yulınnan barır,

Kürəse kilgən kürep ülər,

Kürməgən – isən cilər.

 

Sorğavıl anı əytkəndə

Qara Tiyen yulınnan

Cilə birde İdegəy;

Cilə kilep citkəndə,

Ağar sunıñ buyında

Cilenen cirgə söyrətkən,

Sırtın köngə köyrətkən

Utız başlı aq utav – [utav – tirmə]

Anı kürde İdegəy.

Utız utav yanında

Tup-tup biyə bəyləgən,

Hu, hu diyə əydəgən

Qırıq quşçı qol ikən –

Anı kürde İdegəy.

 

Uncide iren yarğa yəşerep,

Yalğızı citep yaqınlap,

Səlam birde İdegəy,

Ul qırıqqa anı əytte:

– Əy qırıq ir, qırıq ir!

Qırığıñ qırıq ir bulıp,

Qırıq cirdən cıyılıp,

Üzendəyen tufraqqa

Qara başıñ qol bulıp,

Kürgən köneñ ni ikən,

Ni ikən, əy, ni ikən?

 

Qırıqnıñ bere Qolçura,

Qolçura qart anı əytte:

– Qırığım qırıq ir bulıp,

Qırıq cirdən cıyılıp,

Üzemdəyen tufraqqa

Qara başım qol bulıp,

Kürgən könem ni bulsın.

Qol qayğısı – ber qaçmaq,

Bi qayğısı – ber çapmaq!

Qara Tiyen alıpnıñ

Qulınnan ədəm qaçmaq yuq.

Bu Yosınçı gaverne

Ədəm zatı çapmaq yuq!

Başı isən ikəndə

Bezgə irek tapmaq yuq!

Yətimnərgə – yar bulğan,

Qolçurağa – dus bulğan,

Atı yuqqa – at bulğan,

Çülləgəngə – su bulğan,

Adaşqanğa – yul bulğan,

Yalğızğa – yasaq bulğan,

Cəyəvgə – tayaq bulğan,

Qarını açqanğa – tamaq bulğan

İdegəy ir bar ikən.

Anı qayan alayıq?

 

Qolçura qart anı əytkəndə

Ul qırıq ir yıladı.

İdegəyne ayanıp,

Qolçura qart yənə əytte:

– Çəçeñ ayday kürengən,

Biteñ nurday tügelgən

Asıl yeget ikənseñ;

Bu gaverneñ yulına

Yul yañılıp kergənseñ, [yañılıp – yalğışıp]

Kürəse kilgən – kürep ülər,

Kürməgən – isən cilər;

İsən-aman ikənseñ,

İrekle baştan qol bulma,

Bezneñ köngə tarıma,

Yar ışıqtan üt! – dide.

 

Qolçura qart əytkəndə

İdegəy yarğa inməde,

Yar ışıqtan ütməde,

Aşıqmıy basıp, ir bulıp,

Yalğızına san bulıp,

Utavğa qarıy yünəlde.

Ul utav da bu utav,

Urtasında aq utav –

Anı kürde İdegəy.

Çañğırağı kirteştən, [kirteş – mamont teşe]

Uvığı bar kömeştən, [uvıq – tirməneñ sırt qabırğaların həm tübəsen kütərgən bögemle ağaçlar]

Busağasın burlatqan,

Kirəgəsen sırlatqan

Utavğa kilde İdegəy.

Üz başınnan vaz kiçep,

Çuvar atınnan töşep,

Atınıñ başın kütərtep,

Tirəkkə tartıp bəyləde.

Şam qılıçın qulğa alıp,

Qara Tiyen alıpnıñ

Qaysınday ir ikənen

Üz küzem belən kürim dip,

Ülsəm də alışıp ülim dip,

İşege açıq aq utav –

Kilep bastı İdegəy.

Anda yatqan alıpnı

Kürə qaldı İdegəy.

Qara Tiyen alıpnıñ

Andıy ide yatışı:

Tuñıp qaldı “brrık...” itep,

İdegəydəy İdegəy.

Tavday yatıp işelgən,

Büksəse yarday büselgən,

Üze yaman kilbətle,

Qaynatqan timer sıyfatlı,

Küperdəy yata kükrəge,

Buraday yata beləge,

Qolaqları qalqanday,

Qulları ber cobaday, [coba – qap, qapçıq]

Ayaqları maladay, [mala – tırma, cir seberkese]

Yözenə turı qarasañ,

Turı kilgən bələdəy;

Başı türdə yatır,

Ayağı işekkə citep artır...

Andıy yatqan alıpnı

İdegəy kürep siskənde.

Canı başına çəçrəde,

“Əcəlem şul”, – dip uyladı.

Yənə torıp ber baqsa,

Aq çıbıldıq aldında,

Kük çımıldıq avızında, [çımıldıq – ?]

Aq utavnıñ türendə,

Tutıy qoştay taranğan,

Aqqoştayın yasanğan,

Sona qoştay sılanğan,

Yavlığın qıya salıp,

Kürgənneñ isen alıp,

Xur qızıday utırğan

Sılunı kürde İdegəy.

Altın başlı çañ qubız

Qız qulında çıñlıydır;

Qıl qubızın çıñğıtıp,

Yılıy birep cırlıydır:

– Atam buldı Şah Timer,

Üzem buldım Akbelək;

Aq beləkle qız buldım,

Aq beləgem qayırılıp,

Ber gavergə qol buldım;

Ayağımda yoqlağan

Alıp baba Yosınçı,

Yosınçığa küñ buldım.

 

Anda əytte İdegəy:

– Atañ bulsa Şah Timer,

Üzeñ bulsañ Akbelək,

Aq beləkle qız bulsañ;

Aq beləgeñ qayırılıp,

Ber gavergə qol bulsañ,

Şul babağa küñ bulsañ,

İsən-aman qotqarıp,

Ataña sine citkersəm,

Atañ miña ni birer?

 

Akbelək qız anda əytte:

– Sin alıpnı ütersəñ,

Mine isən qotqarıp,

Şah Timergə citkersəñ,

Atam siña at birer,

Atam siña tun birer,

Baytaldan baytal birer,

Baytaqtan baytaq birer.

Sine miña ir qılır,

Çirüvenə baş qılır,

Ni sorasañ – ul birer!

Akbelək qız yənə əytte:

– Çəçeñ ayday kürengən,

Biteñ nurday tügelgən,

Asıl yeget ikənseñ;

Bu gaverneñ yulına

Yul yañılıp kergənseñ;

İsən-isən ikəndə

İsən-aman kit! – dide.

 

Anda əytte İdegəy:

– Timgel çuvar atım bar,

Şul atıma meniyım,

Şayman taqqan sınım bar,

Şayman tağıp kiliyım;

Kiyerelməle cəyəmne

Kiyerep-tartıp küriyem;

Qarğa yonlı quzımnı [quz – uq qoyrığı]

Yavrın başaq uğımnı –

Anı da tartıp kiliyım.

Sin alıpnıñ sul qulın

Kütərep alıp tota tora,

Ciz tüşlegen aça tor,

Kizəp ber atıp küriyem!

 

İdegəy anı digəndə,

Tim Çuvarın mengəndə,

Şayman tağıp kilgəndə,

Kiyerelməle cəyəsen

Kiyerep tartıp kergəndə,

Qarğa yonlı quzın,

Yavrın başaq uğın –

Anı da tartıp kilgəndə,

Akbelək qız ul ara

Alıpnıñ qulın kütərde,

Ciz tüşlege açıldı –

Aq başlı irneñ tüşe, dip,

Tap yörəkneñ öste dip,

Unike totam sərpi uq [sərpi ul – yıraqtan ala torğan uq

Yörəgen ütep alıpnıñ,

Astında yatqan qara taş,

Qara taşnı yarıp qadaldı.

 

Qara Tiyen uyandı,

Küperdəy yatqan kükrəge

Ber qalqınıp qaradı,

Cibərməde sərpi uq.

Büksəsen tartıp alalmıy,

Qanına batıp qaraldı.

– Hay! – dip anda hayqırıp,

Ayağın atıp ber tipte,

Altmış terəkle aq utav,

Altmış cirdən qubarıp,

Altmış terəge şart sınıp,

Busağası ber qubıp,

Kiyeze köldəy tetelep,

Buyı-buydin sütelep,

Başınnan aşa aqtardı,

Utavı anda “dörs!” itte.

– Tup-tup basqan atıñnıñ

Tubığınnan totıp qarıym! – dip,

Ber seltənde Yosınçı.

Tubığı qulğa töşməde,

Quyrap barğan tötendəy

Qoyrığı ozın çuvar at –

Qoyrığı qulğa uraldı.

Yosınçı anı cibərmi

Totıp artqa tartqanda

Alıp ta alıp alalmıy,

Al ayaqqa ber tordı,

Berqaya da baralmıy,

Alıp ta alıp çuvar at

Alıpnı tartıp almadı.

Küperdəy yatqan kükrəge

Qara taştan qupmadı,

Uq suvırılıp çıqmadı.

 

Qara Tiyen Yosınçı

Qanına batıp anı əytte:

– Kitmə, kitmə, İdegəy!

Kitə belep kitsəñ də,

Belmi kitmə, İdegəy!

Öç yöz altmış yəş kürdem,

Meñ-meñ qazan aş kürdem,

İrgenə Qundan min töştem, [?]

Duğadan cəyə min böktem,

Arıştan bulğan uq attım;

Tömən törle xan kürdem,

Bersen xan dip belmədem;

Tömən törle xan kürdem,

Bersen küzgə elmədem.

Tuyğuja ulı Tuqtamış

Tuqış belən xan buldı, [tuqış – suğış]

Anı bar dip belmədem;

Bırlas ulı Şah Timer

Şaymanı belən şah buldı,

Anıñ da qızın küzlədem,

Üzen bar dip belmədem.

Gürem qayda – belmədem,

Ülemem kemnən – belmədem;

Baqçıdan bağıp baqtırdım,

Falçıdan falım açtırdım,

Sınçıdan sınım sınattım,

Anda beldem bu eşne:

Mine ütergən ir bulsañ –

Ul sin ikən, İdegəy!

Kitmə, kitmə, İdegəy:

İke tuğan pəri qız,

Apasınnan min tusam,

Señlesennən sin tuğan!

Min də min dip masayma,

Sin də tudıñ pəridən,

Min də tudım pəridən –

Ağañnı atıp üterdeñ,

Belmi kitmə, İdegəy!

Ana söten tuya imsəñ

Bulır ideñ mireban, [mireban – miherbən]

Bavırıñ qatı yaraldıñ,

İlne belmi üterdeñ,

Belsəñ, ağañ min idem,

Yalğız qaldıñ, İdegəy!

 

Al iyərgə sarılıp,

Anda əytte Akbelək:

– Yort batırı İdegəy!

Ayday yözle İdegəy!

Arıslanday kükrəkle,

Yulbarıstay söyrəkle,

Yortnı tañğa qaldırğan

Batır yeget İdegəy,

Qulım bulsın yəstığıñ,

Altın çəçem – tüşəgeñ,

Çeben canım saqlap qal –

Üz quynıña mine al!

Asıl yeget İdegəy,

Atam siña at birer,

Atam siña tun birer,

Sine miña ir qılır,

Çirüvenə baş qılır,

Kitik, kitik, İdegəy!

 

İdegəyneñ çuvar at

Ükerə birep omtıldı,

Yosınçınıñ qulınnan

Üzen tartıp ala almıy,

Al ayaqqa ber tordı,

Berqaya da bara almıy.

Ğırlıy birde Yosınçı:

– Kitmə, kitmə, İdegəy!

Kitə belep kitsəñ də,

Belmi kitmə, İdegəy!

Tuğanda qara tuğannı

Sabınlap yusañ ağarmas.

Tuğanda qıyıq tuğannı

Tubıqqa salsañ turaymas;

Tuqtamıştan cik kürep,

Şah Timergə barsañ da,

Ul da siña turaymas!

Yortıñnı talap, qan eçep,

Toqımıñnı qol itep,

Yortıñ yorttan küçerep,

İleñne cirdən ayırıp,

Üz qulıñ belən qol itep,

Meñ xəyləgə yul itər,

Ul da sindəy bula almas,

Anı da belep kit, İdegəy.

Qarğışım atqıyuçtan oçlıdır, [atqıyuç – uqnıñ ber töre]

Qara taptan ütəder,

Sine qarğap nitiyım?

Qarğamıy aq kitiyım;

İnanmasañ süzemə,

Ber bilgesen əytiyem:

Sineñ balañ Noradın,

Hiç birməsen moradın!

Balañ belən ızğışıp,

Uñ küzeñ çıqsın, İdegəy!

 

Qara Tiyen Yosınçı

Anı əytkəndə can birde.

Canın quldan cibərsə də,

Çuvar atnıñ qoyrığın

Cibərməde qulınnan.

İdegəy atın tipkəndə

Timgel-timgel Tim Çuvar

Anda alay omtıldı,

Anda bolay omtıldı,

Berqaya da baralmıy,

Al ayaqqa ber tordı.

İdegəy anı kürgəndə,

Suzılmalı şam qılıç,

Suvırıp alıp qınınnan,

Kiyerelep artqa ber çaptı.

Çuvar atnıñ qoyrığın

Anda çabıp özde də

Içqınıp kitte qulınnan.

Qara Tiyen alıpnıñ

Ülgənen citep kürgəndə,

Yar artına yəşerengən

Uncide ir citep kilgəndə

Yosınçınıñ irləre:

Yasavıldan yasavıl, [yasavıl – tərtip küzətüçe, eçke saqçı]

Totqavıldan totqavıl, [qapqa qaravılı, tışqı saqçı]

İravıldanş iravıl, [aldan bara torğan ğəskər – avanğard]

Çağdavıldan çağdavıl, [arttan bara torğan ğəskər – aryergard]

Bökəveldən bökəvel – [bəyə quyuçı]

Başına dönya tar buldı,

Atlanıp çülgə taraldı.

 

Tup-tup biyə bəyləgən

Qırıq quşçı – qırıq ir,

Qırığı berdən cıyılıp,

İdegəygə yögende.

Qolçura qart anda əytte:

– Qara Timen Yosınçı –

İr qollağan ir ikən,

Andıy irne üterdeñ;

Mondıy qıyın kürgəndə,

Bezgə irek kiterdeñ!

Atı yuqqa – at bulğan,

Çülləgəngə – su bulğan,

Adaşqanğa – yul bulğan,

İdegəy ir – sin ikən!

Yulıñda tuzan bulıyıq,

Yul doğasın qılıyıq:

Yuvırtqanda yulıñ bulsın,

Yuldaşıñ Xozır bulsın;

Bələñ qaçıq bulsın,

Yulıñ açıq bulsın, –

Bezdən telək ul bulsın! – dip,

Anda telək birde qırıq ir.

Qırıq irdən telək citep,

İdegəy anda ir buldı,

Yılqı-malğa pir buldı;

Qoyrığı kisek çuvar at –

Yañadan qoyrıq üsməde,

Üskəne də çaq buldı,

Əle də bulsa çuvar at

İdegəyneñ çapqan bilgese –

Qoyrığı çontıq at buldı.

 

Anda qalıp İdegəy,

Qırıq atın cikterep,

Qırıq qolaçlı qıl arqan –

Qırıq ügez taqtırıp,

Qara Tiyen alıpnı

Kiyezgə salıp tarttırıp,

Ağar sunıñ buyında

Gür qazıtıp kümderde.

Güre qorğan tav buldı. [qorğan tav – cirdən öyep yasalğan kirmən, qurğan]

 

 

 

VII

İdegəyneñ Akbelək qız belən Aqsaq Timergə barğanı

Qırıq quşçı – qırıq ir,

Qırıq tolpar at menep

Şah Timergə yünəlde.

Qırıq ir citep kilgəçten,

İñkəyep səlam birgəçten,

Şah Timergə anı əytte:

– Əy Şah Timer, söyençe!

Balta salsañ başı qayırılmas,

Bolğap qılıç çapsañ muyını birtelməs,

Bəhəterlar batırı,

Alpağıtlar alıbı

Qara Tiyen Yosınçı

İr qollağan ir bulsa,

Qızıñ bulğan Akbelək,

Akbeləktəy arunı

Aq saraydan ayırıp,

Aq beləgen qayırıp,

At östenə menderep,

Alsu yözen suldırıp,

Zurlıq belən alğan ul bulsa, [zurlıq belən – zarlıq belən, köçləp]

Yalğızğa – yasaq bulğan,

Cəyəvgə – tayaq bulğan,

Atı yuqqa – at bulğan

İdegəy digən ir çığıp,

Qara Tiyen alıpnı

Ber atuda üterep,

Qızıñnı quldan qotqarıp,

Bezne qoldan qotqarıp,

Akbeləktəy qızıñnı

Aylıq cirdən alıp kiler.

 

Əmir Bırlas Şah Timer

Akbelək kilə digəndə

Aylıq yuldan qarşılap;

– İdegəy belən qızımnı,

Köngə, cilgə tigezmi

Qaşıma alıp kiliyıñ, – dip

Öç san ilçe cibərde. [san – biredə un meñ]

 

Ul dəryə da bu dəryə,

Bu dəryədan Sır-Dəryə,

Sır-Dəryədan arı Səmərqənd;

Öç ay un kön digəndə

Citep kilde İdegəy.

Şah Timerdəy olı ir,

Utız biyın uñğa alıp,

İlle biyın sulğa alıp,

Dərvəzədan çığıp qarşı aldı.

İr östenə ir kürgən

Əmir Bırlas Şah Timer,

İdegəydəy ber irneñ

Kileşenə qaradı.

Timgel Çuvar, Tim Çuvar,

Tim Çuvarı – astında,

Soltanatlı ay bürek

Börket qıyaq başında,

Al qaravqa aq altın [qaravqa – ?]

Kigən tunı östendə;

Uncide ire – qaşında;

Yavrını kiñ olpatlı, [olpatlı – kilbətle]

Suymırıqtay sımbatlı, [suymırıq – ?; sımbat – buy-sın]

Arbadan kiñ kükrəge,

Arıslan yuvan beləge.

Tim Çuvarın uynatıp,

Aşıqmıy məydan buylatıp,

Şah Timergə kilgəndə,

Qarşılap atın tuqtatıp,

İelep səlam birgəndə,

Yandaş cirən at mengən, [yandaş – yanında]

Ayday yöze balqığan,

Köndəy yöze salqığan,

Akbelək qız kilgəndə,

Atınnan qıznı iñderep,

Qul oçınnan citəkləp,

Akbeləkne İdegəy

Şah Timergə quldan birgəndə,

Əmir Bırlas Şah Timer

İləkləp altın çəçterde,

Körəkləp kömeş çəçterde.

İdegəyne Şəhtimer

Qorbağına çaqırttı, [qorbağ - çatır]

İke çırtan yaqtırdı, [çırtan – uçaq]

İdegəyne yögentep,

Arasınnan ütkərde.

Sırnay, körnay uynatıp, [sornay, qarnay]

Çañ-çalğılar çaldırıp, [ sızıp uynıy torğan müzik qoralları]

Kün davılbaz dıñqıtıp,

Dum-dumbaqlar ordırıp,

Tuy-tamaşa qıldırıp,

Qalasına yünəlde.

Şah Timerneñ sansız qol –

Barın-yuğın cıydırdı,

Tu biyələr suydırdı,

Utız kön uyın qıldırdı,

Qırıq kön tuyın qıldırdı.

Qırıq berençe könendə

Əmir Bırlas Şah Timer

İdegəyne aldırıp,

Qaysınday ir ikənen soradı.

 

Anda əytte İdegəy:

– Encü dəryəñ – kiñ dəryə,

Bəncü dəryəñ – say dəryə.

Cayıqtan ütmi tar tübə,

Tat torınım yav tübə; [?]

İdel belən Cayıqta,

Böktərgele Adırdan, [böktərgele – ?]

Saraltın suqqan saraydan,

Əzgəri suqqan Bolğardan, [əzgəri – ozınça aqça]

Nuğaynıñ nurlı yortınnan

Çığıp kilə yatırmın.

Üz atamnı sorasañ,

Qotlıqıya bi ide,

Tuqtamış xan çapqanda

Ul atamnan ayırıldım.

İdel eçe imin yort –

İdelemnən ayırıldım,

Üz ilemnən ayırıldım,

İr Noradın ulımnan,

Küz nurımnan ayırıldım.

İnde qabul kürməsəñ,

Qaylardan qaya kitiyım?

Arbaqaş bulıp su taşıp, [arbaqaş – arbaçı]

Əvqətemne itiyım. [əvqət – rizıq, tamaq tuydıru

 

Anda əytte Şah Timer:

– Önəndə bulğan olı xan;

Tat torınıñ yav tübə, [?]

Olı xanğa baş imi,

Timüçigə baş igən;

Olı atañ Yılqıbayday

Tuqtamışqa baş imi,

Çın tarxanım sin bulıp,

Qorbım bulsañ ni bulğay? [qorbım – qərebem, yaqın dustım]

Minem öçen çabılğan

Qotlıqıya ir ide,

Annan qalğan ber uğıl

Ul sin ikən, İdegəy,

Sindəy irne sanlamıy,

Tuqtamıştay qaba xan [qaba – tupas]

Üze miña birgəndə,

Üz yanımda qal, – dide. –

Xasiyətle qara tun, [xasiyətle – igelekle, faydalı]

Anı östeñə ki, – dide. –

Sin bulırsıñ bi, – dide. –

Dav bulğannı öz, – dide. –

Yav bulğannı qır, – dide. –

Yosınçını üterep,

Akbeləktəy qızımnı

Qotqarıp alğan sin ikən –

Anı da siña biriyım,

Qabul itep al, – dide.

 

Anda torıp İdegəy,

Şah Timer ni birsə, anı aldı.

İdegəy anda bi buldı,

Şah Timer aña il buldı,

Əmma İdegəy üze kem?

Anısın belməs ir buldı.

 

 

 

VIII

Tuqtamış xannıñ Noradınnı məsxərələp sörgəne

İdegəyneñ könen belgəndə

Azamat ir Tuqtamış

Könnərdən ber kön əytte dir:

– Əzəldən doşman İdegəy –

Ul da minnən qaçtı, kür!

Tuğız irem bazalmıy,

Əylənep kire qayttı, kür!

Səmərqəndta utırğan

Ayağı çontıq Şah Timer

Yıldan yılğa yav buldı,

Min də aña yav buldım.

Asılsızdan tuğan Timer bi

Səmərqəndqa şah bulsa,

Unike yortqa baş bulsa,

Yənə min şah dip belmimen.

Yarlığım belən al nişanlıq tamğamnı [nişanlıq tamğası – xan piçəte]

Yənə ber aña birmimen.

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay –

Kiñəş birgən biyım bar;

Möytənnən tuğan Qıpçaq bi –

Andıy batır irem bar;

Sansız tatar urdam bar,

Altın yığaç təxetem bar;

Şah Timer yənə dav bulsa,

Alışırğa dərtem bar!

Əzəldən doşman İdegəy –

Ul da minnən kitkəndə,

Səmərqəndqa citkəndə,

Asılsızdan tuğan Şah Timer

Şatlanıp qabul itkəndə,

İdegəy belən yənə ber bulsa,

Yənə miña yav bulsa,

Çıñğızdan bulğan zatıma

İkese ber tiñalmas.

İke yaman berekməs,

Bereksə də il almas,

İndege kön İdegəy

Şah Timergə bi ikən,

Anıñ da qalğan yalğızı –

Noradın digən uğlı bar,

Ul uğılın nitəyem?

 

Ul aranıñ eçendə

Üsə birde Noradın,

Büz uğlannar yanında

Yöri birde Noradın.

Toqımı Çıñğız uğlannar

Noradınnı kürgəndə,

Buyların basıp buy üskən

İr bulasın belgəndə,

Açuvınnan ağarıp,

Könçelektən kügərep,

Yənikə xənəş süz saldı:

– Xanıbızdan baş tartıp,

Qazaq kitkən İdegəy – [qazaq kitkən – qaçaq bulıp kitkən]

Anıñ ulı Noradın

Arabızda kön itə:

Xənəkəgə qul sala,

Xan ıruvın tiñ itə;

Könəkəgə qul sala,

Qız-cuvanğa məyel itə; [məyel – telək, qızıqsınu]

Tuqtamıştay zur xannan

Babamnıñ qonın alsam dip,

Atamnıñ üçen alsam dip,

Urınına xan bulsam dip,

Ütenep alıp ut yağıp,

Qan yörgəsen bəyge itər. [yörgə – ?]

 

Azamat ir Tuqtamış

Noradınnı çaqırttı,

Çaqırtıp alıp anı əytte:

– Bay balası bayğa oxşar,

Bi balası bigə oxşar,

Xan balası xanğa oxşar,

Balaban şoñqar qoşqa oxşar; [balaban – av qoşı balası yəki tilgənneñ ber töre]

İdegəy minnən baş tartıp

Şah Timergə kitkəndə,

Annan qalğan Noradın –

Anıñ köne kemgə oxşar?

 

Anda əytte Noradın:

– Əy xaniyəm, xaniyəm!

Bay balası bayğa oxşar,

Bəylənmi üskən tayga oxşar;

Bi balası bigə oxşar,

Biyek-biyek tavğa oxşar;

Xan balası xanğa oxşar,

Oyada şoñqar qoşqa oxşar;

Tuqtamış xan barında

Ciser xatın, yətim ul, [ciser – ?]

Aqsaq, garip, yarlı, qol –

Alarnıñ köne kemgə oxşar?

Yortnı bozdı yort biyıñ,

İlne bozdı il biyıñ,

Bozğınlıqta qalğan il –

Anıñ köne kemgə oxşar?

Kiçəge kitkən atamnıñ

Mengəne – keşe atı ikən,

Savğanı – keşe biyəse,

Cikkəne – keşe döyəse.

Altı aylıq ağır yortıñnan

Urın tapmıy, atamnıñ

Kiselep kitte cöyəse, [cöyə – ezleklelek, bu urında nəsel cebe]

Anıñ köne kemgə oxşar?

Əy xaniyəm, xaniyəm!

Mañlaydan aqqan açı tir

Tabanğa citsə toz bulır;

Qolaqqa töşkən suvıq süz

Yörəkkə citsə boz bulır;

Ağaç başın cil borır,

Ədəm başın süz borır;

Bar maqtansa – tabılır,

Yuq maqtansa – çabılır.

Bi bigə yalınır,

Bineñ küñele alınır,

Anıñ köne kemgə oxşar?

Könem siña töşkəndə,

Minem könem kemgə oxşar?

Əy xaniyəm, xaniyəm!

Qol sağışın bi belməs,

Bi sağışın xan belməs,

Yarlı könen bay belməs,

Yavnıñ seren yav belməs;

Aç qəderen tuq belməs,

Sırxav qəderen sav belməs;

Im belməgən tel belməs,

Tel belməgən il belməs;

Zir qəderen zirəklər beler, [zir – altın?]

İr qəderen irənnər beler;

Küp yəşəgən ni beler,

Küp qıdırğan ul beler!

 

Noradın alay digəndə

Tuqtamıştay olı xan

İke utırdı, ber tordı;

Yanına alıp Canbaynı,

Anda kiñəş-uy qıldı:

– Qotlıqıya bi ikən –

Anıñ başın çapqanda,

İdegəyne çabıp çabalmıy,

Ber başıma bələ aldım;

Qoboğıldip belgənem –

Ul İdegəy bulğanda,

Citep başın alıym dip,

Üz başıma yav aldım.

İdegəyneñ ir uğlı

İnde qaldı Noradın,

Noradınnan qurqamın.

Bügenneñ tañdağısı bar,

Tañdağınıñ qıyəməte bar,

Ciser xatın, yətim ul,

Aqsaq, garip, yarlı, qol –

Şularnıñ ber şəre bar; [şəre – yamanlığı]

Noradınğa qul salsam,

Şul şərennən qurqamın.

Şah Timerdəy yavım bar.

Ul yavımnan qurıqmıymın:

İdegəy belən davım bar,

Ul davınnan qurqamın;

Balasın isən qaldırsam,

Bu davınnan qurqamın.

 

Canbay anda monı əytte:

– Noradınğa qul salsañ,

İdegəy siña yav bulır;

Noradın başın buş quysañ,

Üz başıña dav bulır.

Anıñ başın almağın,

Yortıñda da totmağın,

Ataña minnən kit, diyep,

İsən-aman cit, diyep,

Yabağa tayga menderep,

Çül-dalağa ozatqıl;

Sav qalsa üzennən,

Sav qalmasa, sinnən qalmıydır.

 

Canbay alay digəndə

Azamat ir Tuqtamış

Unike biyın çaqırttı:

– Altı aylıq yortımnı

Ber qələmnən ütkərgən

Divan biyım Baynazar; [divan bi – kanselariyə başı]

Tiñ qordaşım, qoş biyım,

Quşağıñ altın Quşnazar,

Noradınday balanıñ

Kiyemnəren sez bireñ!

Alañğasar Alman bi, [alañğasar – iltifatsız]

Aybaltalı Dörmən bi,

Noradınday balanıñ

Bar şaymanın sez bireñ!

Kinegesle Kərim bi, [kineges – ?]

Uymavıttan Ümər bi, [uymavıt – ?]

Noradınday balanıñ

Dirbiyəsen sez bireñ!

Yanğuraday yort biyım,

İltərəstəy il biyım,

Noradınday balanıñ

Menərenə atı yuq,

Qaçsa qotılıp kitərdəy,

Quğanda quvıp citərdəy

Arğamaq saylap sez bireñ!

Əytkənemne tiz bireñ!

 

Xan divanı Baynazar,

Xan qoş biye Quşnazar,

Yağası yarqa yamav tun, [yarqa – ilənməgən]

Qolağı yuq qolaqçın

Noradınğa apkilde.

Alanğasar Alman bi,

Aybaltalı Dörmən bi

Qınabı yuq ber qılıç,

Sabı çıqqan ber çuqmar

Noradınğa apkilde.

Kinegesle Kərim bi,

Uymavıttan Ümər bi,

Kinder ayıl, bav qamçı,

Qoyışqanı yükə cep, [qoyışqan – iyərneñ art başı]

Özəñgesez ber iyər

Noradınğa apkilde.

Yanğuraday yort biye,

İltərəstəy il biye,

Yükəle nuqta qulğa alıp,

Öyer atnı örketep,

Yamanına küz saldı.

Qabaqtay eçe örelgən,

Tayaqtay muyını suzılğan,

Tigənək sarğan yalları

Qoçaq-qoçaq tuzğığan,

Ayaqları ayırılğan,

Toyaqları mayırılğan, [mayırılğan – borılğan]

Öyer atqa iyərə almıy

Bara torğan yabağa –

Aña nuqta kiderde.

Yanğurası citəkləp,

İltərəse etəkləp,

Xan qaşına apkilde.

 

Tuqtamış xan anda əytte:

– Hay Noradın, Noradın,

Alla birsen moradıñ!

Atañ ikən İdegəy;

Başlı urdamnan baş tartıp,

Başıñ alıp kitkəndə

Başıñ isən qaldırdım;

Menəreñə at birdem,

Kiyəreñə tun birdem,

Barır yulıñ buş quydım;

Atıñ arıq, üzeñ yəş,

Yıraq yortqa ciləseñ,

Ataña barıp citkəndə

Bezdən səlam diyərseñ!

 

Anda atqa mengəndə

Uñnan-suldan “hay” salıp,

Xan yanında yalçılar

Yabağa taynı orğanda

Quzğalıp kitte Noradın,

Çığıp kitte qaladan.

Tibengesen ber tibep,

Savrığa qamçı orğanda

Alıp qaçtı yabağa.

Öç kön ütkən arada,

Dürtençe kön bulğanda –

İdegəy mengən Tim Çuvarnıñ

Toqımı ikən bu Sarala!

 

 

 

IX

Noradınnıñ atasına kilgəne, İdegəyneñ Aqsaq Timer belən berlektə Tuqtamış xan östenə yörgəne

Bu dəryə da ul dəryə,

Ul dəryədan Sır-Dəryə;

Saralatın yözderep

Sır-Dəryənı çıqqanda,

Atnıñ yalı yatqanda,

Qabaqları qatqanda,

Atqa salğan aq başlı iyər

Aq kübekkə batqanda,

Ay da un kön digəndə

Səmərqəndtay şəhərgə

Citep kilde Noradın.

Şah Timerdəy əmirneñ

Biyektən suqqan qalası

Bizəkləp suqqan qapuğı [qapuğ – qapqa]

Monarlanıp kürende. [monar – rəşə, zəñgər toman]

Qapuda torğan totqavıl,

Totqavıllar belən söyləşep,

Ütep kerde Noradın.

İdegəyneñ aq saray –

Citep kilde Noradın.

Azamat ir İdegəy

Noradınnı kürgəndə:

– Noradın uğlım, sinme? – dip,

Atılıp kilep aldına,

Küzlərennən übep uğlınıñ,

Mañlayınnan iskəp söygəndə:

– Yalğızdan yalğız kiləseñ,

Yörgən yulıñ amanmı?

Altay yazlar amanmı? [?]

Zamandaşım, tiñdəşem,

Tiñ qorbılar amanmı?– [?]

Anı da sorap İdegəy,

Xəl-əxvəlen belgəndə,

Anda əytte Noradın:

– İdel belən Cayıqtan,

Saray belən Bolğardan,

Noranıñ qara qomınnan,

Uyıl belən Qıyıldan,

Qarğalı, Elək buyınnan,

Tatarnıñ tulı yortınnan

Siña kildem, atayım!

Aytulıday anamnan,

Qömkənt digən qaladan,

Sine belgən ileñnən,

Sarı tavnı cəyləgən

Kəkre qubız, ay möyez,

Kitmən qoyrıq quyıñnan,

Mañ-man basqan, mañ basqan, [?]

Dürt ayağın tiñ basqan,

Örkəçləren may basqan,

Qabırğa ozın, qarını kiñ

Qaranar digən döyəñnən

Söyençe əytep kiləmen.

 

Anda əytte İdegəy:

– İdel digən irneñnən,

İlemne kürgən küzeñnən,

Uyıl digən avızıñnan,

Tatarnı əytkən teleñnən

Sarı tav digən süzeñnən

Mindəy atañ əylənsen. [söyeneçtən keşeneñ tirəsen əylənep çığu: borınğı yola]

 

Azamat ir İdegəy

Xəl soraşıp belgəndə,

Noradınnıñ at-tunın,

Bar şaymanın kürgəndə

Tuqtamışnıñ niyəte

Ni bulğanın añladı.

Noradınğa öy birde,

Üz qulınnan sıy birde.

Menərenə at birde,

Uyınnan uyın qıldırıp,

Noradınğa yal birde.

Aylar-könnər ütkəçten,

Noradınnı çaqırtıp,

– Gazizem, söylə, – digəndə,

İr Noradın anı əytte:

– At sörenmi cir tanımas,

İr sörenmi il tanımas,

İdeldəy ilem barında

Şah Timer ile tartmıydır,

Hiç küñelemə yaqmıydır,

Tañı tañ bulıp atmıydır,

Suvı su bulıp aqmıydır.

 

Anda əytte İdegəy:

– Əy Noradın, Noradın,

Nider sineñ moradıñ?

 

– Əytsəm əytim moradım:

At ta tuyğan cirenə,

İr də tuğan cirenə;

Kendek qanım tamğan cir –

Kömeş sulı İdel bulğanda,

Sine də quğan Tuqtamış,

Mine də quğan Tuqtamış;

Babamnıñ başın çaptırğan

Əzəldən yav Tuqtamış;

Tuqtamışta kigem bar, [kik – üç, üpkə]

Kik alğanda kinə yuq,

Üç alğanda üpkə yuq;

İ gazizem, i atam,

Qayırılıp atnı tartayıq,

Ana İdelgə qaytayıq,

İdel bağında yatayıq.

Ul Tuqtamış xan ikən,

Uq-sadaq bildə bulğanda

Uğıbıznı anda atayıq,

Ata-ata yatayıq!

 

Anda əytte İdegəy:

– Əy Noradın, Noradın,

Sağınsam da ilemne,

Sanlasam da sanımnı,

Tuqtamıştay ber xannı

Xan itep belgən ul ilgə

Yənə ber kire qaytmıymın.

İlemə ul xan bulğanda

İl küñelemne tartmıydır,

Suvı su bulıp aqmıydır.

 

Anda əytte Noradın:

– Əy gazizem, əy atam,

Saray belən Bolğarnıñ,

İdeldəge ileñneñ

Xalqı xannan örkə inde,

Tatarıñ belən nuğayıñ

Xanğa qarşı quptı inde,

İdegəy bezgə qaytsın dip,

Söt belən yuğan qılıçın

Qan belən yənə yusın dip,

Bolğarinıñ Boday bi

Artımnan quva citep əytte inde.

Əy gazizem, əy atam,

Qayırılıp atnı tartayıq,

İdel çığıp yatayıq!

Uq-sadaq bildə bulğanda,

İl-xalıq bergə bulğanda,

Uğıbıznı anda atayıq,

Ata-ata yatayıq!

 

Anda əytte İdegəy:

– Gazizem, asıl ikənseñ,

Ras söylərseñ, mırza ulım.

Saray belən Bolğarnıñ,

Çulman belən Noqratnıñ

Xalqı xannan örekkəndə,

Örkep mine kötkəndə

Bez də anda bulayıq;

İl süzen totqan – ir bulır,

İl süzen qabul qılayıq!

 

Anda kilep İdegəy

Şah Timergə süz saldı:

– Atam Qotlıqıya bi ikən –

Anı suyğan Tuqtamış,

Yortım yorttan küçerep,

Anı quğan Tuqtamış;

İdel belən Cayıqtan,

Böktergele Adırdan, [?]

Saraltın suqqan Saraydan,

Əzgəri suqqan Bolğardan,

Tatarnıñ tulı yortınnan

Mine quğan Tuqtamış;

İndegeneñ könendə

Noradın uğlım bulğanda,

Anı da ildən quğanda,

Çulman belən Noqratnıñ

Xalqı xannan örekkəndə,

Örkep mine kötkəndə,

İleñdə artıq qalalmam,

Röxsət boyır, əy əmir,

İdelgə kire qaytayım,

Xalqım cıyıp alayım,

Tuqtamışnıñ östenə

Tup tuplap uq barayım, [tup – biredə törkem]

Uğımnı anda atayım,

Ata birep yatayım.

 

Əmir Bırlas Şah Timer

İdegəygə anı əytte:

– Ras əyterseñ, İdegəy bi.

Atañ Qotlıqıya bi ide,

Anı da suyğan Tuqtamış;

Yortıñ yorttan küçerep,

Sine də quğan Tuqtamış;

Noradın uğlıñ bulğanda,

Anı da quğan Tuqtamış;

Sır-Dəryənıñ sırtınnan

Səmərqəndtay qalama

Basa kilgən Tuqtamış;

Minem quldan tay alıp,

Atqa mengəç mas bulğan, [mas bulğan – masayğan]

Minem quldan nan cıyıp, [nan – ikmək]

Taqqa mengəç mas bulğan [taq – təxet]

Tuyğuja ulı Tuqtamış

Əzəldən siña yav ikən,

Əzəldən miña yav buldı,

Qayta çapsam kön kilde.

Sindəy irem barında

Ul kön miña ber kilde.

Şul Tuqtamış östenə

Qırğın cıyıp barayım,

Əzəldən kilgən kigemne [kik – üç, üpkə]

Tuqtamıştan alayım.

 

Anı əytte Şah Timer

Sırlatıp xat yazdırdı.

Yırağına xat yullap,

Yaqınına at yullap,

Çirüven cıyıp aldırdı.

Uñ qulında – ir Qaplan, [qul – flang]

Mañlay başı – İdegəy, –

Qırğın yulğa yünəlde.

Bolarıp yatqan küllərneñ

Balığın aldı dulatıp,

Sılanıp yatqan sularnıñ

Suların eçte bolğatıp;

Kügərep üskən qüqsavıl – [qüqsavıl – dalada üskən ber ağaç]

Qüqsavılnı qıdırıp,

Qılarıp üskən qav qılğan –

Qav qılğannı qıdırıp,

Kilə birde yav qırğın.

Aldı kilep qunğan cirgə

Artı kilep quna birde,

İravıllar eçkən sudan

Sorğavıllar qana birde.

Qara qorttay qıymıldap,

Sarançaday şuvıldap,

Bar şaymanı şıñğırap,

Bərep yığıp avdarıp,

Qırğın qırıp bara birde.

Çülləgəngə su bulıp,

Adaşqanğa yul bulıp,

Arığan yulda qaldırmıy,

Aqsaq atnı mayırmıy,

Sansız çirü, qara yav –

Qolavız bulıp yul başlap, [qolavız – citəkçe]

İdegəy anı apkilde.

Encü dəryə – kiñ dəryə,

Bəncü dəryə – say dəryə,

Annan arı Əqtübə,

Annan arı tar Cayıq,

Məkergə osta Şah Timer

Anda kilep tuqtadı.

Çüldən kilgən çirüve

Cayıqtan kilep su eçte –

Cayıq qaytıp ber töşte.

Quvışın qorıp qunışlap,

Qırğın anda məl taptı. [?]

 

Cayıqtan aşu Əqtübə,

Əqtübəgə mengəndə,

İdel-yortnı kürgəndə,

Tufrağın übep yarsulap,

İdegəy anda tulğadı:

– İ İdel-yort, İdel-yort,

İdel eçe imin yort,

Atam kiyəv bulğan yort –

İelep təzem qılğan yort [təzem – təğzim, olılav]

Anam kilen bulğan yort –

İelep səlam əytkən yort;

Kendegemne kiskən yort,

Kerem-qoñım yuğan yort;

Biyə savğan sötle yort,

Qımız eçkən qotlı yort;

İdel-Cayıq arası

Yılqı belən tulğan yort,

Qazan-Bolğar arası

Qala belən tulğan yort;

Aşlı belən İbrahim

Aşlıq belən tulğan yort,

Ata-babam totqan yort,

Qotlı bulsın tuğan yort!

Aydan yaqtı nərsə yuq

Qara bolıt basmasa,

Ədəm garibə şul bulır –

Qaytıp ilen tapmasa!

Min baramın, baramın,

Üz ilemne alamın;

Ağaçı aybar kürengən, [aybar – ?]

Malları suğa iyelgən,

Yafraqları qalqanday,

Botağı kömeş alqaday,

Alması bar yörəktəy,

Baltırğanı beləktəy,

Sin tügelme tuğan yort,

Aç tamağım tuyğan yort?

Qotlı bulsın tuğan yort!

Utıra idek caylaşıp,

Kük tuğayğa biyə bəyləşep,

Qolın tayday uynaşıp,

İələşep utırıp,

İdeldən saba tutırıp,

Tiñ-qordaşqa quşılıp,

Monda qımız eçkən bez idek.

Yafraqlarıñ sarğayıp,

Kük tuğayıñ qaralıp,

Xan Tuqtamış qulında

Sin ni buldıñ, tuğan yort?

Sindəy ildən ayırılğan

Min ni buldım, tuğan yort?

Oç-albatı ölkən su [?]

Unike yortnı suğarğan,

Suvı təmen salmağan,

Eçməgən can qalmağan

İdel belən Cayığım,

Çulman belən Noqratım,

Sindəy yortım bulğanda

Sine minnən ayırğan,

Mine sinnən ayırğan,

Bay yortımnı qol itkən,

Tuq yortımnı aç itkən

Tuqtamışnı çabıym dip,

Üz yortımnı alıym dip,

Siña kildem, tuğan yort!

 

İdegəy kilə yatqanda,

Yabırılıp kilgən yav qırğın

Cayıqqa yatıp yal tapqanda

Tuqtamıştay olı xan

Sarayında yatıp töş kürde.

Uyanıp uylar baqqanda

Yuranıp yurav tapmadı.

Töş yuravçı qart xuca

Sarayında bar ikən,

Anı çaqırıp aldırıp,

Tuqtamış xan aña əytte:

 

– Əy yuravçı, yuravçı,

Min bu kiçə töş kürdem:

Aldımda barğan büz quyan,

Büz quyannı qaçırdım.

İdelneñ buyı Aşlı su,

Aşlı suğa at saldım,

Əqbüz atım batırdım.

Ber çaq annan qotıldım,

Öygə qayttım – tuy birdem,

Tulay yortnı cıynadım.

Altın ləngəz eçendə [ləngəz – ləgən]

Oça belən tüş iten

Min tabınğa çığardım.

Ul digəndə, bu digəy:

Qıyılıp töşep aq qıyğır, [qıyğır – keçerək ber urman qoşı]

Oça belən tüş iten

Qağıp aldı qulımnan.

İşek aldım baytirək,

Baytirəgem yığıldı,

Tuqsan ikən yafrağı –

Tuqsanı da qoyıldı.

Bavlı torğan qara qoş

Örkep oçtı avağa.

Dalbay alıp çaqırdım, [dalbay – qoş çaqıra torğan bırğı]

Əylənep qoşım qaytmadı,

Avalap kitep yuq buldı –

Ul ni bulır, əy xucam?

 

Töş yuravçı qart əytte:

– Qavğalı kül, Qu külne [qu – aqqoş]

Qusız bulır dipme ideñ?

Çağalalı Çalqar kül [çağala – aqçarlaq]

Çañsız bulır dipme ideñ? [çañ – tuzan?]

İdegəy isən ikəndə

Cuncığalı başıñnı [cuncığa – tac]

Davsız bulır dipme ideñ?

Ul – kürəseñ bulmasın!

Aldıñnan qaçqan büz quyan,

Büz quyannı qaçırsañ,

Çıñğızdan qalğan dəvləteñ –

Ul kitəre bulmasın.

İdelneñ buyı Aşlı su,

Tonıq bulsa – ul qayğı.

Əqbüz atıñ batırsañ,

Atıñnı totqan balçığı –

Tatarnıñ qanı bulmasın.

Töşeñdə birgən olı tuy –

Öneñdə ğavğa bulmasın.

Oça digən – Xənəkə,

Tüş ite digən – Könəkə,

Qıyılıp töşkən büz qıyğır –

Kilə citkən İdegəy:

İke ber tiñ qızıñnı

Tigen ulca qılmasın.

Ayıy torğan canım yuq,

Əytsəm yənə əytəyem:

Baytirəgeñ yığılsa,

Ul baytirək – sin üzeñ,

Tuqsan yafraq digəneñ –

Tuqsan başlı urdañnıñ

Tuqsan tuvı bulmasın. [tuvı – bayrağı]

Örkep oçqan qara qoş –

Ber çebendəy canığız,

Ul çığarğa bulmasın!

 

Tuqtamıştay olı xan

Töş yuravçı yurav birgəndə

Töse kitte, aq buldı,

Aq bulğan soñ anı əytte:

– Sin – İdegəyneñ ire ikən,

Anıñ ostaz pire ikən,

Üle büreneñ başı belən

Tere atañnı qurqıtma,

Toqımıñnı orası!

 

Anı əytep Tuqtamış,

Cəllətların çaqırtıp,

Yuravçını tottırıp,

Tar zindanğa yaptırdı.

İdegəy kilde digəndə

İdel-yorttan qot kitte.

 

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay

Kiñəşen birep kilgəndə

Tuqtamışqa anı əytte:

– İdegəy andıy ir ide –

Üzennən ber yəş olığa:

“Bez torayıq, gazizem,

Sez belersez”, – dir ide;

Üzennən ber yəş keçegə:

“Sin tora tor, gazizem,

Bez belerbez” – dir ide.

İdegəyneñ ostazı

Pir Ğələtdin ir ide;

Pirdən uzıp eş qılmas,

Piren aña künderik,

Cayıqqa kilep yatqanda

Yavın kire dünderik,

Ul totqarlap torğanda

Urda qorıp torıyıq! 

Azamat ir Tuqtamış,

Bu kiñəşne xup kürep,

Pir Ğələtdin ostazın

Cayıqta yatqan İdegəygə

İlçe qılıp cibərde.

 

Mulladan mulla iyərtep

Pir Ğələtdin kilgəndə

İdegəy bi sələmləp,

Qulınnan übep qarşı aldı.

Quy simezen suydırıp,

Tuğız törle aş birep,

Xezmətendə qol buldı.

Axşam yattı, tañ attı,

Tañ ağarıp atqanda,

Kön qızarıp çıqqanda,

Mullalarıñ iyərtep,

Pir Ğələtdin qupqanda

İdegəy aña yögende:

– Bez torıyıq, gazizem,

Sez söyləgez, – diyə tordı.

 

Pir Ğələtdin anda əytte:

– Əy balam, əy balam,

İləştermək ilçedən, [iləşterü – iyələşü]

Yavlaştırmaq yavçıdan;

Tuqsan başlı urdanıñ,

İl eçendə mullanıñ

Rəsül nəsele Səyetneñ,

Tuqtamıştay patşanıñ

Ni yazığı bar bulsa,

Teləp kildem, əy balam!

Qayırılıp atıñ tart, balam,

Bu səfərdən qayt, balam;

Bu səfərdən qaytmasañ,

Əvvəlgedəy il bulıp,

Tuqtamışqa bi bulıp,

Aq sarayğa qayt, balam!

 

Anda əytte İdegəy:

– “İləştermək ilçedən,

Yavlaştırmaq yavçıdan”,

Yaxşı əytteñ, ostazım!

Yortım yorttan küçerep,

Qotlıqıya atamnı

Çüñ bükəngə çükterep

Tuqtamış xan çapqanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

Altı uğıllı Cəntimer –

Ul da sindəy pir ide.

Atamnı yolıp ul tordı,

Mine yolıp ul tordı,

Menə ul qart pir ide.

Min biləvdə yatqanda,

Tuqtamış mine çapqanda,

Cəntimer salıp üz uğlın,

Tuqtamış anı çapqanda,

Gönahsız sabıy balanıñ

Bişektə qanı aqqanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

İdel belən Cayıqtan,

Tatarnıñ tulı yortınnan,

Baytaq quğan ciremnən

Tuqtamış xan mine quğanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

Gönahsız ulım Noradın –

Yabağa tayga mengezep,

Yamav tunnar kigezep,

Tuqtamıştay olı xan,

Anı da çülgə quğanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

Tuqtamış xannıñ könendə

Ciser xatın, yətim ul, [ciser – ?]

Aqsaq, garip, zarlı, qol –

Alarnıñ salğan ber ahı

Kük belən cirne totqanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

“İləştermək ilçedən...”

İləşer kön bulğanda,

Pirem, anda qayda ideñ?

“Yavlaştırmaq yavçıdan...”

Yavlaşır kön bulğanda

Tuqtamıştay xanıñnıñ

Yazığı bügen yolınmas,

Teləgeñ bügen birelməs,

Qayırılıp atıñ tart, priyım,

Bu səfərdən qayt, pirem!

 

Anı əytep İdegəy

Ostazın kire cibərde.

Tora kilep urınınnan

Şah Timergə anı əytte:

– İdel belən Cayıqtan,

Noqrat belən Çulmannan,

Əzgəri suqqan Bolğardan,

Böktərgele Adırdan,

Noranıñ qara qomınnan,

Uyıl belən Qıyıldan

Xalığım qubıp kilgəndə

Qarşı barıp alayım;

Sin quzğalıp çapqanda,

Tuqtamışnı basqanda

Min də ber suğıp bağayım,

Bağımnı sınap qarayım, [bağımnı – bəxetemne]

Röxsət birgel, əy əmir!

 

Anı əytep İdegəy,

Uğlın alıp uñına,

Qırıq iren alıp sulına,

Töngə qarıy yünəlde. [töngə – tönyaqqa]

 

 

 

X

Aqsaq Timerneñ Tuqtamış xan belən orış başlap xur bulğanı

Pir Ğələtdin qaytqanda,

İdegəyneñ cavabın

Tuqtamışqa əytkəndə,

Tuqtamıştay olı xan

Urdasına yar saldı.

Ul da atlandı qaladan,

Bu da atlandı qaladan,

Tuğız batır ağası

Möytənnən tuğan Qıpçaq bi,

İsəntəy ulı Xodaybirde bi,

Qara Quca Arğın bi,

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Yanğuraday yort biye,

İltərəstəy il biye,

Alañğasar Alman bi,

Aybaltalı Dörmən bi,

Baynazarday divan bi,

Kinegesle Kərim bi,

Uymavıttan Ümər bi,

Tarlavıqtan Tömən bi,

Meñ başınnan yöz başı,

Yöz başınnan un başı,

İravıldan iravıl,

Sorğavıldan sorğavıl,

Yasavıldan yasavıl –

Bar da atlandı qaladan.

Alpan-tilpən atlağan

Zatı Çıñğız ni ir bar – [Çıñğız zatınnan bulğan]

Bar da atlandı saraydan.

At mengən də qalmadı,

Tay mengən də qalmadı,

Quñaltaq kiyep kün itek, [quñaltaq – yalanayaqqa]

Caydaq mengən sıbaynıñ,

Cəyəvləp töşkən yavırnıñ [yavır – yav ire, suğışçı]

İsəbe-sanı bulmadı.

Çıñğızdan kilgən qara tu –

Qara tunı kütərtep,

Çirüven əydəp atlanıp,

Qara tup söyrəp, “görs” itep,

Azamat ir Tuqtamış

Qaladan çığıp tuqtadı.

 

Əmir Bırlas Şah Timer

Tuqtamışnıñ xəlen kürgəndə

Xəyləgə talıp uy qıldı,

Uy qılğanda bu dide:

– İdegəy torıp kitte inde;

İlennən qayta kilgənçe

Min də anı kötməyem,

Eşemne kürep qalıyım;

Tuqtamıştay tuqal xan [tuqal – müklək]

İdeldən qubıp kilgəndə

Cayıqtan qubıp barıyım.

Kizəgemne birgənçe, [kizək – nəvbət]

Kizənep suğıp qalıyım,

Yort-qaznasın alıyım...

İdegəy qaytıp kilgəndə

Anı urtaqçı itməyem,

Anıñ da İdel yortına

Min baş bulıp alayım!

 

Anı əytep Şah Timer,

Alamanın torgızdı. [alaman – massa (ğəskər)]

Uñ qul biye İr Qaplan,

Anı uñnan torğızıp,

Sul qul biye Qıyğırçıq,

Anı suldan torğızıp,

Aldına fillər tezderep,

Teşe qayravlı aq filne

Töşər yulğa quydırıp,

Östenə çatır qordırıp,

Eçenə üzen qundırıp,

Cayıqtan alıp İdelgə

Yaq qırğının torğızıp,

Ul da kilep tuqtadı.

İke çirü qara yav

İke yaqtan ber kilep,

Qılday məydan tartıldı.

 

Beravık məydan tın buldı.

Şah Timerdən ber batır –

Uñ qul biye İr Qaplan,

Kigəne kömeş aq savıt, [savıt – köbə]

Kön yarıqtay balq itep, [kön yarıq – kön yaqtısı]

Tuğız batman, tuğız teş

Tuñ çuqmarın qulğa elep,

At sikertep urtağa,

Məydan totıp tuqtadı.

 

Tuqtamış xan yağınnan

Qarağay buyı at menep,

Meñ çükeçle timer tun –

Bigen bikkə tarttırıp,

Kügən salıp qaptırıp,

Siksən söyəm söñgene

Seltəməstən qulğa alıp,

Möytənnən tuğan Qıpçaq bi

Çığa quydı “görs” itep!

Qarşığa kilep ber tordı,

Qarağay buyı söñgesen

İr Qaplanğa ber ordı;

Orğanı qər itməde, [qər itməde – tə'sir itməde]

Siksən söyəm söñgese [söyəm – 18 sm çaması]

Aq savıttan ütməde,

Ütep təngə citməde.

 

Avan ikən İr Qaplan: [avan – uñğan, citez]

Qarmaq bulıp qayışıp, [qayışıp – ?]

Ciz barmağı mayışıp, [mayışıp – borılıp, sırlanıp]

Qıpçaq bigə yılışıp,

Tuñ çuqmarın ber ordı.

Siksən söyəm söñgene

Sındırıp kükkə qıyrattı.

Meñ çükeçle timer tun

Çuqmar töşep “şañq” itte.

Tuğız batman, tuğız teş

Tuğız cirdən batqanda

At savrısı selkenep,

San söyəgen tartqanda

Selkenməde Qıpçaq bi.

Citep kilep İr Qaplan

Ciz yaqasın ber tottı,

Ciz elməgen ber tarttı.

Qarağay buyı qola atı

Ayıldayın ayqaldı,

Buradayın çayqaldı, [bura – ata döyə]

Buralıp utırıp atına,

Çayqalmadı Qıpçaq bi.

Utıra birep arsayıp, [arsayıp –?]

Qalqanı qulda qalqayıp,

İr Qaplanğa ber citep,

İñsəsennən ber tottı.

Qaq söyəgen qayırıp,

Quyday itep mayırıp, [mayırıp – böterep]

İr Qaplannı öyerep,

Tuqtamış xan qaşına

Savğatqa alıp kiterde. [savğat – suğış totqını]

 

Anda əytte Qıpçaq bi:

– Yortım İdel-yort ikən,

Üzem Qıpçaq bi ikən,

Yortım yavdan çaptırmam,

Şah Timergə baş ormam!

Batırı bulsa İr Qaplan,

Baqırtıp yığıp artınnan,

Başı belən kiterdem,

Fərmən sineñ, xaniyəm!

 

Azamat ir Tuqtamış

Anda torıp anı əytte:

– Salqın qazan, suvıq su,

İr yörəge basılsın –

Suvırıp alıp yörəgen,

Suvıq suğa basa bir;

Üpkəse qalqıp üsməsen,

Östenə taş sala bir!

 

İr Qaplannı üterep,

Qarağay buyı at menep,

Siksən söyəm söñgene

Seltəməstən qulğa alıp,

Möytənnən tuğan Qıpçaq bi

Yənə çıktı “görs” itep.

İrtədən totqan məydanın

Kiçkə şayın birməde.

Unike söñge sındırdı,

Unaltı balta qıyırdı.

İr Qaplannan küp östen

Utız tuğız pəlvənnı

Qaysın alıp iñsədən,

Qaysın alıp yaqadan,

Baqırtıp yığıp atınnan,

Başı belən kütərep,

Tuqtamış xan qaşına

İltə birde savğatqa.

Teşe qayravlı aq fildə

Töşməyençə utırğan

Şah Timerdəy əmirneñ

Başına dönya tar buldı,

Kürə-kürə qur buldı, [kürməs buldı]

İke küze qan buldı.

Xəyrən cirgə dan itep,

Xan urdası qordırıp,

Azamat ir Tuqtamış

Al-qarşında torğanda,

Unbiş çura artalmas, [artalmas – yökləp kitə almas]

Unike atan tartalmas,

Çıñğızdan qalğan qara tu –

Anı uñnan bastırıp,

Salqın qazan, suvıq su –

Anı suldan astırıp,

Dumbaq salıp orğanda,

Utız tuğız pəlvənnı

Ber Qıpçaq bi qırğanda,

Tustağanday tulı küz –

Tuqtamıştay Çıñğız zat

Qalqaya birep kölgəndə,

Kizək kötkən irləre

Kizənmiçük torğanda,

Əmir Bırlas Şah Timer

İrenen teşləp kük buldı:

– Tuqtamışnıñ ber ire

Qırıq iremə tiñ ikən,

Qaq başımnı kük ordı,

Tufrağım tartqan cir ikən,

Ni şomlığım buldı? – dip,

İmanın əytep utırdı.

Utırğanı şul tösle –

Ber utırdı, ber tordı.

 

Kön qızarıp batqanda,

Ay ağarıp çıqqanda,

Əmir Bırlas Şah Timer

Qaytıp qundı qunışqa.

Qunıp təğəm qapmadı,

Uñına torıp əylənde,

Sulına torıp əylənde,

Başınnan uyı kitməde.

Ber də yoqı tatmadı.

Tañ ağarıp atqanda,

Kön kügərep çıqqanda

Şəhre Saray astında,

Aydalanıñ başında,

Sansız tatar, qara yav;

Xan urdası qorılıp,

Qılday məydan tartılıp,

Un meñ qazan aş salıp,

Un meñ töten ut yağıp,

Hay-hu tağın başlandı.

 

Unbiş çura artalmas,

Unike atan tartalmas

Çıñğızdan qalğan qara tu –

Anı uñnan bastırıp,

Salqın qazan, suvıq su –

Anı suldan astırıp,

Altın başlı çañ qubız,

Saz-sornayın çıñğıtıp,

Kün davılbaz töyderep,

Dum dumbağın ordırıp,

Zatı Çıñğız Tuqtamış

Anda təxet qordırıp,

Qalqaya birep utırdı.

 

Əmir Bırlas Şah Timer

Aq filenə mengəndə,

Qırğın yavın torğızıp,

Qarşıdan torıp kilgəndə,

Küñele üskən Qıpçaq bi

Qarağay buyı at menep,

Tağın kilep məydanğa

Çığa quydı “görs” itep!

Əmir Bırlas Şah Timer:

– Məydanım totqan kem qaldı? – dip,

Uñına torıp ber baqtı,

Sulına torıp ber baqtı,

Yöze sünep qaralğan

Alamanın kürgəndə,

Qaltırap iman uqığan

Mullaların kürgəndə

Eçe yanıp ut buldı,

Tışı qatıp boz buldı.

Anda torıp monı əytte:

– Səmərqəndtay şəhərgə

Sırlap məçet saldırdım;

Boxaraday şəhərgə

Burlap məçet saldırdım;

Citmeş xannı üterdem,

Citmeş yortnı yandırdım,

Citmeş citep kilgəndə

Yavırdan yavırım qalmadı,

Yav başlar irem qalmadı;

Yörəgenə sıymağan

Saf azamat batır irlərem –

Salqın qazan eçendə,

Yörəge sudan şeşende.

Tuqtamış çapsa, kem qaldı?

Ni şomlıqqa tarıdım? –

Anı əytep Şah Timer,

Kümerdəy qara kiselde.

 

 

 

XI

İdegəyneñ Tuqtamış xan urdası belən orışqanı

Ul digənçe bu buldı:

Qara bolıt yaqınlap,

Kön urınına tön buldı.

Börkelep çıqqan tuzannan

Cir belən kük ber buldı.

Yəşene-utı yaltırap,

Təñredən ut kilde dip,

Kük yarıldı, cir avdı,

Ber fələqət inde dip, [bələ, əfət]

Xannar qatıp torğanda,

Yavlar posıp torğanda,

Anda tuzan açılıp,

İlle törle tu belən,

İlle meñlek yav belən

Citep kilde İdegəy.

Uncide ire qaşında,

Qırıq ire artında,

Çuvar atın uynatıp,

Aşıqmıy məydan buylatıp

Ütep kerde İdegəy.

 

Tuqtamıştay zar xannar,

Tuq boğaday tarxannar, [boğa – ügez]

Zatı Çıñğız soltannar,

Atanıñ bulğan balası,

Ağanıñ bulğan enese

İdegəydəy ber irneñ

Yöreşenə qaradı.

 

Timgel Çuvar, Tim Çuvar,

Tim Çuvarı – astında,

Soltanatlı ay bürek

Börket qıyaq başında,

Al qaravqa aq altın [qaravqa – ?]

Kigən tunı östendə;

Yavrını kiñ alpatlı, [alpatlı]

Suymırıqtay sımbatlı, [suymırıq – ?]

Arbadan kiñ kükrəge,

Arıslan yuvan beləge;

Aşıqmıy yörep atlatıp,

Qıpçaq bigə kilgəndə,

Ozaqtan səlam birgəndə

Qıpçaq bine İdegəyneñ

Örəge basıp, ağarıp,

Buvını betep, taralıp,

Tını betep, qaralıp,

Beravık önsez torğaçtın:

– Bügen qasta buldım! – dip,

Baqırıp qaçtı daladan.

Yalğızı totıp ber məydan,

Yav batırı İdegəy

Suzılmalı qılıçın

Qarmap alıp sabınnan,

Suvırıp alıp qabınnan,

Oran salıp ayqadı.

Kük qapuğı açılıp,

Küz qamaşıp qalğanday

Dala yöze balq itte.

Çuvar atın ber tipte,

Tibengedən tir çıktı;

Qarşıda torğan qara yav

Tuqsan başlı urdanıñ

Qarşınnan kilep aqırıp,

Mañlayına ber suqtı,

Tañlayınnan ut çıktı. [tañlay – añqav]

Andıy itep ber suqtı –

Tuqsan urda ber quptı!

 

Anda quptı ber orış –

İdegəyneñ orışı,

Dönyalarda bulmağan

İr İdegəy suğışı.

Rumnan qupqan Eskəndər – [Aleksandr Makedonskiy]

Ul da andıy orğan yuq.

Darap ulı Örestəm –

Ul da andıy orğan yuq.

Yüzekəy ulı ir Çıñğız

Ber suqqanda un suqqan,

Taşqa suqsa ut çıqqan,

Cirgə suqsa su çıqqan,

İrgə suqsa qan çıqqan,

Qanğa suqsa can çıqqan;

İr İdegəy orğanda

Annan östen orıştı!

Şañ-şañ itkən şam qılıç –

İdegəyneñ qılıçı.

Töndə balqır ut bulğan,

Köndə balqır su bulğan,

Ut yıldırım yəşen taş –

Çın bulattan qorıçı,

Ajdahaday sulağan

Ul qılıçnıñ sulışı.

Ber seltəde – bere avdı,

Bere avğanğa unı avdı,

Un avğannıñ cile bar,

Unı belən yöze avdı,

Yöze avğanğa meñe avdı.

Qaranı qara diməde,

Bine küzgə elməde,

Ülem digən qazanı

Çebendəyen kürməde.

Borqırap çıqqan tötenen,

Qaynap torğan qazanın,

Qorulı torğan çatırın,

Barın berdəy avdarıp,

Ülən yarğan büredəy,

Ədəm yığıp yul yarıp,

Kilə birde İdegəy.

Salqın qazan, suvıq su –

Anı citep avdarıp,

Çıñğızdan qalğan qara tu –

Anı citep avdarıp,

At astında qaldırıp,

Toyaqqa salıp sındırıp,

Yulda barın taptatıp,

Sörə birde İdegəy.

İdegəy kilə digəndə

Anı belgən ni ir bar –

Urda bozıp taraldı.

Azamat ir Tuqtamış –

Unike ire aldında,

Tuğız ire artında,

Tuqsan başlı urdasın

Təñre xökemenə tapşırıp,

Dərvəzəsın yaptırıp,

Şəhərenə kerep qamaldı.

 

İsəñgerəp qalğan Şah Timer

İsenə kilep turlandı. [?]

İdegəyneñ ezennən

Filləren sörep atlandı.

“Qaçqan yavğa xatın ir!”

Örekkən quyday urdanı

Alayınnan bastırıp, [alay – polk]

Toyaqqa salıp taptadı.

 

Qılıçın yılan uynatıp,

Bara birde İdegəy.

Ülesen küzgə elməde,

Teresenə kölməde,

Tuqtamışnıñ dərvəzəsına

Turı bardı İdegəy.

 

Qul yassuvı timerdən

Unike qolaç dərvəzə.

Kilep citep İdegəy,

Qul tabanın ber ordı.

Dərvəzəsın qubarıp,

Avağa atıp cibərde.

Ul digənçə bu buldı:

Kön totılıp tön buldı.

Unike yoldız, yalğız ay

Köndez küktə balqıtıp,

Unike qolça dərvəzə

Avalıp töşep, şañq itte.

 

Ul da bulıp bulmadı,

Mañlayları yaltırap,

Tulı qaşı qaltırap,

Saralatın uynatıp,

Citep kilde Noradın.

Dərvəzədan yul yarıp,

Ütep kerde Noradın.

Atadan kürgən hönəren

Citep kürde Noradın.

Yəntayıp qılıç orğanda

Əcəllesen üterde,

İmgəklesen beterde.

 

Alañğasar Alman bine

Aqırtıp kiste Noradın;

Baynazarday Divan bine

Buğalaq salıp muynına,

Baqırtıp kiste Noradın;

Aybaltalı Dörmən bine

Dərvəzəğa bəylətep,

Dulatıp kiste Noradın;

Kinegesle Kərim bine

Kikertep kiste Noradın;

Uymavıttan Ümər bine

Ükertep kiste Noradın;

Çaqmalı bi Çaqmağışnı

Çalaqaytıp kiste Noradın;

Yanğuraday yort biyın

Yandırıp kiste Noradın;

İltərəstəy il biyın

İlertep kiste Noradın.

 

Ata ulnı belməde,

Ana qıznı belməde,

Kem urdası kem yaqta –

Yavır yavın belməde.

 

Azamat ir Tuqtamış

Kükkə baqtı – ut kürde,

Cirgə baqtı – qan kürde,

Uq atqanda uq ütməs,

Söñge salsañ, söñge ütməs,

Tuğız küzle kirəvkə

Tuqtamış xan kigəndə,

Qarağay nayza tayanıp, [nayza – ağaç saplı, teşle söñge]

Tuqmaq yallı turını

Aqtaçıdan tottırıp, [aqtaçı – atlar başlığı]

Tuqtamış xan mengəndə

Xan xənəşe Yənikə

Tezgengə kilep asıldı:

– Çığa kürmə dalağa,

Qar-qaralı başıñnı

Qağıp alır İdegəy,

Cuncığalı başıñnı

Yığıp alır İdegəy,

Çığa kürmə dalağa!

 

Anda kilep Kiñ Canbay

Yənikəgə anı əytte:

– Yılama, xənəş, yılama,

Küçərçelek bulğanda [küçərçelek – küçərgə turı kilü]

Qatardağı narğa köç; [qatardağı – yandağı; nar – döyə1]

Yəvğərçelek bulğanda [yəvğərçelek – suğışçılıq]

Uñ yaqtağı qırğa köç; [?]

Yav yaqadan alğanda

Ber çebendəy canğa köç;

Baş isəndə can isən,

Xannıñ başı qalsın, – dip,

Tezgen başın qulğa alıp,

Atnıñ başın qayırıp,

Yənikədən ayırıp,

As küçəgə yul aldı. [as küçə – asqı uram]

As küçə də ös küçə –

Bilər yörgən büz küçə.

Yəşeren bikne açtırıp,

Yözdən artıq ir belən

Tuqtamıştay olı xan

Kiñ dalağa yünəlde.

 

 

 

XII

Tuqtamış xannıñ saraydan qaçıp kitkəndə tulğap əytkəne

– Əy yegetlər, çuralar! –

Urmanbit bi ülgəndə,

Un san nuğay bölgəndə, [un san – yöz meñ]

Şahnazar batır yavdan

Yaralı barıp kilgəndə,

Alaç ta alaç bulğanda, [alaç – qazaqnıñ ber ıruvı?]

Alaçadan xan bulğanda,

Ayaz da könnər monarlanıp,

Ğarasat utı yanğanda,

Bura bozdan tayğanda,

Butası baş kütərep torğanda,

Qaz oçıp şoñqar quğanda,

Xannan ğəyrət kitkəndə,

Bigə midət iñgəndə, [midət – ?]

Xan qaçıp, bi quğanda,

Xan yörügə töşkəndə,

İdegəy mırza talaşıp,

İl soñına töşkəndə, –

Xan Tuqtamış ğərlənep,

Baytağım dip zarlanıp [baytaq – xalıq? pəytəxet?]

Anı əytep tulğadı:

 

– Əy baytağım, baytağım,

Sine aldırdım min tağın,

Doşman talar kilgən soñ,

Əl-aman bul minnən soñ!

Baytağımnıñ eçendə

Un san minem nuğayım;

Sinnən tağın ayırıldım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Un san nuğaydan azaq,

Öç yöz altmış yort qazaq,

Sinnən tağın ayırıldım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Unbiş çuram artalmas,

Unike atan tartalmas,

Çıñğızdan qalğan qara tu,

Sine yavda qaldırdım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Başlı,başlı, başlı urda,

Başta sine aldırdım;

Baytağı eçep beterməs

Bal çapçaqtan ayırıldım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Sulap bulat igəgən

Alıbımnan ayırıldım;

Kütərmə buyı sum altın

Kürekle tağayımnan ayırıldım, [tağay – təxet]

Çat ta yefək qorşanğan [qorşanğan – yabınğan]

Saf soltannan ayırıldım; [saf soltan – xan balaları]

Quşallıq öygə baş bulğan [quşallıq öy – quş öy]

Xənəkədəy arunı,

Könəkədəy sılunı,

Yənikədəy bikəçne

Qapıllıqta tigen ulca qıldırdım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Aradan qular oçırmas,

Öç yöz söñge qırğıtmas,

Tarlan büzdən ayırıldım;

Yörüdə çıbıq sirpetməs,

Çabuda qolan iyərtməs,

Qarığançı köç bulğan [qarığançı – qartayğançı]

Qaranardan ayırıldım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Urmanbit bi ülgən yort,

Şahnazar batır yavdan

Yaralı barıp kilgən yort;

Üzən də Üzən, Üzən su

Üzəkləp urdam qorğan yort,

Üzəkləp suqqan sum timer [sum timer – ozınça suğılğan totaş timer]

İşegemə sıncır bulğan yort; [sıncır – çılbır]

Üzəkləp qunğan urdanıñ

Başına tınğı qunğan yort,

Tınıçlıq, mazañ aldırdım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Tulıqsığan ana İdel,

Tulıqsıp urdam qunğan yort,

Baytağımnıñ balası

Tuvıp-üskən uñğan yort,

Uñışıñnı aldırdım,

Əl-aman bul minnən soñ!

Qundaqqa urdam qundırıp, [qundaq – ?]

Xan sarayın saldırıp,

Artıma çatır qundırıp,

Aldıma bazar qordırıp,

Altınnan aqça kisterep,

Şul altınnıñ möherene

Üz isememə suqtırıp,

Tağı az ğına min anda

Xan bulıyım dip idem,

Sine tağın aldırdım,

Əl-aman bul minnən soñ!

İrtən torıp qoş çöysəm,

Qaz belən qu aldırğan İdel-yort;

At başınday sarı altın

Sandığımda yatqan yort.

İñgəv tirən İdel-yort, [iñgəv – ?]

Cəyləv salğan qotlı yort;

Keçkenə canım Yənikə

Kilençək bulıp töşkən yort,

Yögenep ayaq alğan yort,

İelep səlam birgən yort,

Kürekle tuğan sılunı

Bikəç itep alğan yort,

Aq börkənçek salğan yort,

Al innegen yaqqan yort,

Qızıl mərcən taqqan yort;

Əqbüz atqa mengən yort,

Yañğız da qarğam Qadıyrbirde, [?]

Qadıyrbirde soltan tuğan yort,

Qaplı qamqa yırtqan yort; [qamqa – parça (tuqıma)]

Un san nuğay cıyğan yort;

Ölkən ber tuy qılğan yort;

Yalğızıma alqış tisen dip,

Araq belən şarapqa [araqı belən şərəbqa]

Şunda yaman tuyğan yort,

Tuqtamış xannıñ ide yort,

İndedən soñ qotlı bulsın!

 

Yuvıqtan siña kilə almam, [yuvıq – yaqın]

Alıstan sine kürə almam,

Yuvıq ta bulsa citə almam,

Cəyəvlek başqa töşkən soñ,

Əl-aman bul minnən soñ!

 

Min mañlayım köngə köymədem,

Tabanım cirgə timədem;

Başqa zurlıq töşkəndə [zurlıq – zarlıq]

Yalğızlı qarğam Qadıyrbirde – [?]

Mañlayınnan iskəp söymədem,

Əl-aman bul minnən soñ!

 

Anı əytep Tuqtamış,

Yöz batırın yanğa alıp,

Kiñ Canbaynı uñğa alıp,

Yənə yulğa yünəlde.

Yənə ber kön barğan soñ

Kiñ Canbayğa anda əytte:

– Bu barğannan barırmın,

Yögereklege sınalğan,

Quş yörəkle yaralğan

Tuqmaq yallı turatım

Üz astımda bulğanda,

İdegəy mine quğanda,

Aylıq yulım aldan alırmın.

Bolğardayın qalam bar,

Bolğar yortın alırmın,

Bolğarda da tınmasam,

Quyı urmannıñ töbendə

Quyırıp aqqan Aşıt su,

Qara urmannıñ töbendə

Qaralıp aqqan Qazan suvı,

Qazan suvı buyında

Qapqası biyek taş Qazan,

Ul qalamnı alırmın;

İnde anda da tınmasam,

Çulmannı qayta kiçərmen,

Cükə Tavdan ütərmen;

Cükə Tavım aryağı –

Işıqtan aqqan Iq suvı,

Anıñ da çığıp başına,

Daladan dala ütərmen.

 

Tuqtamış anı əytkəndə,

Qaça birep kitkəndə,

İlen aldı İdegəy.

Saray digən qalası,

Siksən küçə arası,

Sarı mərmər Altın Taş

Turı bardı İdegəy.

Altınnan suqqan Aq Urda,

Kömeştən suqqan aq işek,

Töse suvıq çın bulat

Oçı belən açtırıp

İnə birde İdegəy.

 

Anda inep İdegəy,

Şah Timergə anda əytte:

– Sarı mərmər Altın Taş –

Saraynı saqlap toraysın;

Alla üzemə birgəndə

Tuqtamışnıñ ezennən

Ez çığarıp alıyım,

Başına qılıç çabıyım;

İl küñelen tındırıp,

İr küñelen tabıyım.

 

Anı əytep İdegəy,

Şah Timerdən ayırıldı.

Noradınnı yanğa alıp,

İrənnəren uñğa alıp,

Bolğardayın şəhərgə

Turı bardı İdegəy.

 

Kilə citep İdegəy

Bolğarnı tanıp tanımıy,

Xəyrən qalıp tuqtadı:

Altınlap sürə yazdırğan,

Al bizəkle ayqapu – [ay kebek tügərəkləp yasalğan qapqa]

Ayqapunı tapmadı,

Ayqapunıñ tupsası,

Quş manara – aq yañaq,

Aq yañaqnı tapmadı.

Qalağa ayaq basqanda

Qayırılıp yatqan taş kürde,

Köyrəp yatqan köl kürde,

Ədəm zatı tapmadı.

Şəhre Bolğar urtası

Öste mərcən, astı taş

Altmış qolaç manara –

Küz östendə gəvhər qaş;

Anda citep kilgəndə,

Tötennən çatnap yarılğan

Manaranı kürgəndə,

Ul manara töbendə

Başın uçlap utırğan,

Çəçe çeldəy ağarğan [çel – ?]

Bodaybine kürde İdegəy.

 

– Kölgə-taşqa bolğanıp,

Bolğarıña ni buldı?

Çeldəy çəçe ağarıp,

Bödəybigə ni buldı?

 

Anda əytte Bodaybi:

– Kölgə-taşqa bolğanıp,

Bolğarıma ni bulğay –

Çıñğız ulı Cüçi xan –

Ul da vatıp vatmağan,

Cüçi ulı Baydu xan –

Ul da bozıp bozmağan

Bolğarım bügen bozıldı.

Talxa-Zəbir səxəbə

Ayağın basqan ayqapu –

Ayqapusı yığıldı.

Çeldəy çəçem ağarıp,

Bodaybi bulıp ni qılıym?

Sin də bulıp ir buldıñ,

Baba Tökləs ulı pir buldıñ;

Sıyınğanım sin ideñ,

Bu cihannıñ fetnəse

Aqsaq Timer doşmannı

Sarayğa alıp kiterdeñ,

Yöz bahadir irennən

Yort-ciremne bastırdıñ.

Əzgəri suqqan Ətrəçne

Ergəsennən aqtarıp, [ergə – nigez]

Noqrat suqqan Bolğarnı

Nörgəsennən quptarıp, [nörgə – asqı örlek]

Altın qoyğan uçağım

Al kirpeçen tuzdırıp,

Kömeş qoyğan uçağım

Göl kirpeçen tuzdırıp,

Töngə ütte Tuqtamış.

Ul da ütte digəndə,

Bu kürəsem bar ikən:

Urısnıñ ber gavere –

Tölkedəy qızıl çıraylı,

Avızı tökle kenəj –

Ul kilep bastı yortımnı;

İzge şəhre Bolğarnı,

Astanalı Sivarnı. [astanalı – ?]

Qapqası biyek Qazannı,

Çulmandağı Cükə Tav,

Urmandağı Sabanı,

Aşlığı ikseməs Aşlını

Yandırıp ta sındırıp,

Körəkləp təñkə cıydırıp,

Kün-səxtiyən taptırıp,

Undürt şəhərle yortımnı

Kölgə-taşqa bolğadı.

Monnan da arı Bodaybi

Çeldəy bulmıy ni bulsın?

 

Anı əytep Bodaybi

Yənə başın uçlap utırdı.

Anda əytte İdegəy:

– Borlıqma sin, Bodaybi!

Bolğarıñnı bolğatıp

Tuqtamış xan ütkəndə,

Saqalın ala qan itep,

Anıñ da başın alıyım,

Urısnıñ ber gavere –

Avızı tökle kenəje

Undürt şəhər yortıñnı

Kölgə-taşqa bolğap ütkəndə,

Avızın-borının qan itep,

Anıñ da başın alıyım,

Körəkləp alğan təñkəsen

Batmanğa tartıp alıyım;

Undürt şəhəreñ köl bulsa:

Anıñ da qonın tülətep

Urınına şəhər salıyım,

Borlıqma sin, Bodaybi!

 

Anı əytep İdegəy,

Tuqtamışnıñ ezennən

Ez çığarıp yünəlde.

Quyı urmannıñ töbendə

Quyırıp aqqan Aşıt su,

Qara urmannıñ töbendə

Qaralıp aqqan Qazan su,

Qazan sunıñ buyında

Qapqası biyek taş Qazan –

Qapqasın yənə tapmadı,

Qırantaş belən köl kürde. [qıran taş – qırılıp yatqan taş]

Səbəqülgə atladı.

Sabası zipa Səbəqül –

Sabasın tatıp tatmadı,

Tuqtamış belən kenəjne

Anda yənə tapmadı.

 

Anda tuqtap İdegəy

Noradın belən uy qıldı.

Uy qılğanda anı əytte:

– Əy Noradın, Noradın,

Əmir Bırlas Şah Timer

Sarayımda torğanda

Əylənep anda qaytıyım,

Şah Timerne rizalap

Üz yortına ozatıyım.

Əy Noradın, Noradın,

Çulman buyı Cükə Tav,

Cükə Tavnıñ aryağı

Işıqtan aqqan Iq bulır.

Anıñ da çığıp başına,

Daladan dala ütərseñ;

Mengən atıñ Sarala,

Saralağa atlanıp,

At qoyrığıñ çart töyep,

Sütelgənçe şul qoyrıq

Tuqtamışnı quva bir;

Xan qaşında yöz keşe,

Həmməse də sum keşe,

Zəhərneñ azı da ber, kübe də ber,

Həmməsen də suya bir!

Əy Noradın, Noradın,

Bu eşemne ütəsəñ,

Qabul qıldım moradıñ:

Xənəkədəy arunı,

Könəkədəy sılunı,

Yənikədəy bikəçne

Tigen ulca qılğanda,

Xənəkədə küñeleñ bar ikən,

Anı da siña saqlap torğaymın,

Tınıçlap xannı quva bir!

 

Anı əytep İdegəy,

Noradınnan ayırılıp,

Sarayğa qayta yünəlde.

Qalağa citep kilgəndə

Qalasın yənə tapmadı –

Qırantaş belən köl kürde.

Altın Taşqa atladı.

Xan sarayğa kilgəndə,

Xansaraynıñ işegen

Qəhər belən açıp kergəndə,

Timerdən suqqan şañ kiyep,

Vəzirlər belən qorşanıp

Türdə utırğan Qıyğırçıq –

Anı kürde İdegəy.

İdegəy anda ingəndə,

– Şah Timer qaya? – digəndə

Qıyğırçıq xan anı əytte:

– Şah Timerne sorasañ,

Şah Timerdəy olı xan

Altın yığaç tutıy qoş

Al təxetne aldırıp,

Aq filenə menderep,

Eçenə üzen qundırıp,

Bar qaznanı aldırıp,

Alı tulı mal belən,

Artı tulı çañ belən,

Aylarlı qollar belən [aylar – aydar, çigə çəçe? bocra?]

Tolımlı küñlər belən

Səmərqəndqa yünəlde.

İleñ-yortıñ anıqı,

Qalğay bulıp qalğaymın; [qalğay – urınbasar]

Mine monda baş qıldı,

Qulımnı möhere belən nıq qıldı;

Un meñ çirü alayın

Qulıma birep xan qıldı;

Börket qıyaq başıñnı

Buysınıp sal, İdegəy!

Ay bürekle başıñnı

Ay qılıp sal, İdegəy!

Zatı Çıñğız min ikən,

Sin də minem biyım bulğaysıñ!

 

Anda əytte İdegəy:

– Ayağı çontıq əmireñ

Ayamıy ilne yıqqanda,

İdel-yortnı bozğanda,

İl qaznamnı alğanda,

Zatı Çıñğız sin üzeñ

Timerdən suqqan şañ kiyep,

Qalğay bulıp qalğanda

Yaxşı tuqmaq bulırsıñ!

 

Anda kilep İdegəy,

Qıyğırçıqnıñ ayağın

Sıyrağınnan totıp kütərde.

Qıyğırçıqnıñ kigəne

Timerdən suqqan şañ ikən,

Ayağın qulğa sap itep,

Başı belən ber ordı,

Unaltı vəzir, utız bi

Allalap töşep yığıldı.

Qırıp atlap İdegəy,

Xansaraydan çıqqanda,

Un meñ alay qupqanda,

Barın berdəy öyerep,

Tuqmağı belən çükerep,

Hələk qılıp taşladı.

 

Azamat ir İdegəy

Anda ilgə yar saldı:

– Dəver kemneñ dəvere? –

İdegəyneñ dəvere!

Zaman kemneñ zamanı? –

İdegəyneñ zamanı!

 

Yar saldırdı qalağa,

Yar saldırdı dalağa.

Tuqtamışnıñ sansız qol –

Barın-yuğın cıydırdı,

Cıyıp azat qıldırdı.

Uğıllarnı satuğa

Ber çigara qıldırdı. [çik quydı]

Kismə-kismə sarı altın

Kisep ulca qıldırdı.

İdel-yortnı cıydırıp,

Ölkən ber tuy qıldırdı.

Ağalarnı aldırıp,

Kiñəşsez üskən bu yortnı

Kiñəşle yort qıldırdı,

Qalanı qayta torgızdı,

İlne ilgə tutırdı,

Urtasına aru urda qundırdı.

 

 

 

XIII

Noradınnıñ Tuqtamış xannı ütergəne

Azamat ir Tuqtamış

Qaçıp bara yatqanda,

Çulmannı qayta kiçkəndə,

Iqnıñ başı – cim başı,

Cim dalağa citkəndə [cim dala – Dim buyı dalası]

“Ciz bürekle yöz irem

Cim dalada kürener”, dip,

Yöz irennən ayırılıp,

Kiñ Canbaynı yanğa alıp,

İkəvləp yulğa yünəlde.

Yənə ber kön barğaçtın,

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay

Atınnan iñep torğanda,

Qolağın cirgə quyğanda,

Noradın mengən Sarala

Ükerə birep keşnəde.

Canbay anda siskənde,

Tuqtamış anı kürgəndə

Küñele bozday bozarıp,

Kiñ Canbayğa anı əytte:

– Qaşımdağı yuldaşım

Çıbır-çıbır itəder,

Canına qıyın kilgəndə

Mine taşlap kitəder;

Bu barğannan barırmın,

Tölkelegə barırmın.

Tölkeledə qurıqsam min,

Qu külleneñ külendə

Basa birep yatarmın.

Teləveñne teləp torğaysıñ,

Allam-iyəm iş bulsa,

Unöç yıl ütte digəndə

Yənə qaytıp kilermen.

 

Anı da əytep Tuqtamış

Kiñ Canbaydan ayırıldı.

Tölkelegə yul tottı;

Tölkeledə qunğanda,

Qolağın cirgə quyğanda

Noradın mengən Sarala

Ükerep yənə keşnəde.

Anı işetep Tuqtamış,

Anda canı ber qurıqtı,

Qu külenə yul tottı.

Qu külenə barğanda,

Cir-suları qalğanda,

Tulğay birep anı əytte:

– İdeldən çıqqan İrmeşəl,

İrmeşəldən çıqqan Koltorgan,

Koltorgannan ayırıldım,

Qoşnı qayda çöyərmen?

Köbəmneñ bikləreneñ

Bavın niçek çişərmen?

Qolaça attan yök avdı,

Quvışnı qaya artarmın? [artarmın – töyərmen?

Sınavlı büzem yığıldı,

Sınavsız, al belməgən

Bidəvgə niçek bazıp meniyım? [bidəv – ğərəp atı]

Ser belməgən başlarğa

Seremne niçek tügiyem?

Küp nögərdən ayırıldım,

Kiñəşemne inde kemnən sorarmın?

 

Tuqtamış alay barğanda,

Eçennən eçe yanğanda,

Tuğız küzle kirəvkə

İñsədən basıp barğanda,

Büz yuşanğa citkəndə [büz yuşan – aq ərem]

Bigennən çişep ul tunın,

Qaldırırğa uyladı:

“Ber bilgese yuq ikən

Kirəvkəmne salmağa.

Qarañ qalır qara tun [qarañ qalu – iyəsez qalu]

Büz yuşanğa salıyım,

Alla üzemə birgəndə

Qaytıp sinnən alıyım”, – dip,

Tuğız küzle köbəne

Anda salıp qaldırdı.

 

Tuqtamışnıñ artınnan

Ezennən ezen çığarıp

Basa kilde Noradın.

Büz yuşanğa citkəndə

Qarañ qalğan qara tun

Tuğız küzle kirəvkə –

Anı da tabıp Noradın,

Östenə kiyep qorğanıp,

Qu külenə yünəlde. 

Qu külleneñ külendə

Qav qamışta yatqanda [qav – qorı]

Tuqtamıştay zur xannıñ

Dörseldider yörəge.

Qu külennən qurıqqanda

Tuqtamış xan anı əytte:

– “Dörs-dörs” itep, “dörs” itep,

Dörseldəmə, sum yörək;

Tınıçlıqqa zar çaqta

Dörseldəveñ nik kirək?!

İdegəy də ikəv, min yañğız,

İrekkən cirdə tınarmın;

Sulqıldama, aq nayza, [nayza – yəple söñge]

Suyışqan cirdə sınarsıñ!

Balqıldama, bala usaq!

Batırlarım, bilərem

Böyəleşep kilgəndə

Söñge sapqa qıyarlar;

Bala usağıñ yaprağı

Cirdə yatıp sular la.

Qubalama, qoba cil,

Təñredən izen kilsə tınarmın; [izen – röxsət]

Borqırama, qoba qom,

Yañğır yavsa yatarsıñ,

Qıbırsıma, tuqmaq yal,

Yav kilgən kön basılırsıñ;

Kölberəmə, kön ana! – [kölberəmə – kölemserəmə; kön – qoyaş]

Bolıt kilsə batarsıñ.

Tulıqsıma, tonıq su!

Mine öşetkən suvıq su!

Tuqsannıñ bere tusa qatarsıñ! [qış aylarınıñ berençe köne]

Tıñlamasañ süzemne,

Östeñə yılqı əydərmen –

Ber suvırsa qorırsıñ,

Ber batlavıq bulırsıñ.

Qiqulama, qızğıç qoş, [qızğıç – ?

Qanatıñ quş, muynıñ buş,

Avızıñ-borınıñ mögez qoş,

Avazıñ yaman zarlı qoş!

Batlavıq tulğan yılqım yuq,

Oyañ taptar malım yuq,

Oya tulğan yomırqañ

İtəkləp alır uğlım yuq!

Bu qatardan can qalsa,

Allam-iyəm iş bulsa,

Nuğaylınıñ ağır yort,

Başçı bulıp min kilsəm,

Qara laçın – Tökle Ayaq

Östeñə çöyep ber salsam,

Anda ber qurqıp çumarsıñ!

Kül iyəse sin bulsañ,

Min küplərneñ iyəse,

Baş oçımda əylənep,

Qiqu salıp yörməçe!

Sine küldən ayırğan,

Mine ildən ayırğan

İdegəy ulı Noradın

Minemdəyen sarğayıp,

Qazaq çıqsın ilennən!

Sadaqları salbırap, [salbırap – ?]

Hiç töşməsen bilennən!

 

Azamat ir Tuqtamış

Yənə torıp yənə əytte:

– Xan bulıp ni itkənmen?

Xalığıma, ilemə,

Ölge bulğan mırzamın.

Arbanı olı kübələk [arbanı olı – ağuvı küp, üçle]

Noradınnan qaçtı, kür!

Sarı mərmər Altın Taş –

İdegəy anı bastı, kür!

İdegəy anda tordı la,

İnep sörən saldı la,

Altın başlı çañ qubız

Amanlıqta əybətle,

Yav kilgən kön tındı la!

Turalı qoşnıñ balası – [turalı – bavdağı]

Tumağı küzgə töşte lə! [tumaq – av qoşınıñ qalfağı]

Minem ğaziz baytağım

Tubıqtan qanğa battı la!

Tuğızdan ürmə qıl ayıl

Arğımaqqa battı la!

Özəñgese özmə altın,

Qoyışqanı qoyma altın,

Nuqtaları sum altın,

Azavları ber qarım [qarım – ?]

Arğımaqlar bavda qattı la!

Əzəldən yav İdegəy,

Malımnı alıp quymadıñ,

Kənikə qoçıp tuymadıñ, [kənikə – kənizək, cariyə]

Minem başımnı kiskən köndə

Sin tınarsıñ, İdegəy!

 

Qu külleneñ külenə

Noradın citə kilgəndə

Tuqtamıştay zur xannıñ

Dörseldider yörəge:

“Ənə, qara kürengən

İdegəy ulı Noradın,

Hiç birməsen moradın!

Xan ulımın, asılmın,

Ülmi qulğa totılmam,

Ənə, citte Noradın,

Min üzem bu könemdə

Cirgə señsəm qotılmam!”

 

Kilə citep Noradın

Qu külene kürgəndə,

Azamat ir Tuqtamış

Qaçsa qaça belməde,

Quba kilep urınınnan,

Tora kilde Tuqtamış.

 

Ber-berenə səlam birgəndə

Anda əytte Tuqtamış:

– Atnıñ barı tolpar bulmas,

Qoşnıñ barı şoñqar bulmas,

İşək döyə bulmas,

Sıyır biyə bulmas.

Qoyışqanı yükəder, [qoyışqan – iyərneñ art qayışı, atnıñ qoyrıq töbenə elderelə]

Bineñ atı bi bulır,

Qoyışqanı kömeşter,

Qolnıñ atı qol bulır;

Sin iç minem qolımsıñ.

Min Çıñğızmın, beləmseñ,

Xan ulımın, xanıñmın,

Üzem ülmi qulğa totılmam,

Üterməmen min sine,

Üterməsseñ sin mine!

 

Anda əytte Noradın:

– Min ber qolıñ tügelmen,

Sin də Çıñğız tügelseñ.

Min qımırısqa bulıp ta,

Sin Söləymən tügelseñ!

Qamçı sabı qayma altın,

Qənebək tə xan ide,

Ul Çıñğızmın dir ide,

Ul da Çıñğız bulmadı;

Tibengese tezmə altın

Tenibək tə xan ide,

Ul Çıñğızmın dir ide,

Ul da Çıñğız bulmadı;

Özəñgese ezmə altın

Üzi bi də xan ide,

Ul Çıñğızmın diməde,

Əmma ul Çıñğız ide!

Mine qolım diməçe,

Sine beləm diməçe!

Minem atım Noradın,

Ütergənçe toramın,

Əytereñne əytep qal,

Atarıñnı atıp qal!

Min babamnan sorağan:

Düşəmbeneñ könendə,

Sişəmbeneñ tönendə,

Ay belən kön yavrılıp,

İke nurdan yalğaşıp,

Çın ğaziz qannıñ üzennən

Pəyda bulğan mırzamın.

Astımdağı aq büzne

Min babamnan soravsız

Alıp mengən mırzamın.

Burama timer, sum altın

Bögep nayza taqqanmın,

Ğərəp kitap uqığan

Ğalimnən məğnə sorağan mırzamın.

Süze küñelemə yatqanğa

Küz çigemne salğanmın,

Üzem ğilem uqımay,

Ğərəbiçə belgənmen;

Öç yöz altmış pəyğəmbər,

Utız ike meñ səxəbə –

Min uqımıy belgənmen.

Cir belən kükneñ arası

Öç meñ yıllıq yuldır dip,

Aqıl belən belgənmen;

Üzgə dinle kafergə

Ütkərə ilçe igənmen, [ilçe cibərgənmen]

Buran suqsa, çañ yoqmas,

Yafrağım küldən yarılmas, [??]

Arğımağımnı atlanıp,

Qarap İdel kiçkənmen;

Qazan malım qamqağa [?]

Ölge sələme peçkənmen;

Qazan belən qantamnan [?]

Qara ballar taşıtıp, [?]

Hərdəim su urınına eçkənmen;

Batır mengən atlarnı

Bazarda satıp artıq qılğanmın;

Batır kigən tunnarnı

Baltırınnan kigənmen; [?]

Yalan qılıç qulğa alıp,

Yav qaytarğan mırzamın;

Boraq sınlı at menep, [boraq – qanatlı at]

Bilek sörgən mırzamın,

Qıyın kürgən yegetneñ

Qıybatın belgən mırzamın;

Eş kürsətkən yegetneñ

Alapasın yazğan mırzamın. [alapa – ğəskərgə birelə torğan tüləv]

Bilgele balta qulğa alıp,

Bilge çapqan mırzamın;

Birgən malın kire almas

Belekle ğaziz ulımın.

Atasın soramıy nögər iyərtməm,

Asılın soramıy mal birməm,

Birgəndə meñ də biş yöz

Sarı altınğa tuqtamam;

Dusımnıñ utın sünderməm,

Doşmanım utın yandırmam;

Şah Noradın mindermen,

Şuşı yörgən Çıñğıznıñ

Qaysı ulınnan kimdermen?

Tuyğuja ulı Tuqtamış

Asılı Çıñğız bulsa ni buldı?

Çəçle-tökle Xuca Əxmət,

Annan tuğan İr Əxmət,

Annan tuğan Timerqiyə,

Annan tuğan Qotlıqıya,

Annan tuğan İdegəy,

İdegəydən tuğan Noradın,

Alla yumarttır,

Aña birde moradın!

Ant qılıçqa citkəndə

Əytereñ bulsa əytep qal,

Qılırıñ bulsa qılıp qal.

 

Anda əytte Tuqtamış:

– Qom cıyılıp taş bulmas,

Qol cıyılıp baş bulmas,

Açtan tuyğan yalçımas,

Patşa bulğan İdegəy,

Çıñğız nəselennən bulğan

Bu başımnı alsa da,

Ul da Çıñğız bulalmas;

Nindi türə birsə də,

Mindəy türə birə almas;

Yaxşı belən yamannıñ

Ul da qəderen belə almas!

 

Azamat ir Tuqtamış

Canınnan ömet özgəndə,

Qıyılıp oçqan qoşlarğa

Baş kütərep anda əytte:

– Qıyğoşlar da qazğoşlar,

Belalmıysız, bayğışlar –

Sezne küldən ayırğan,

Mine ildən ayırğan

İdegəy ulı Noradın.

Ber alladan sorayıq:

Hiç birməsen moradın!

Qazaq çığıp cirennən,

Sadağı töşep bilennən,

Minemdəyen aptırap,

Qurquvınnan qaltırap,

Baş quyarğa cir tapmıy,

Quvılıp yörsen ilennən!

 

Anda əytte Noradın:

– Andıy, andıy qazğoşnı,

Anda quvıp qaçırttım!

Andıy, andıy qarğışnı

Monda bastım, baqırttım!

Cide tavnı yañrattım,

Qarğışıñ qara başıña!

Baş kisərmen qayğısız!

Atamnı yorttan sin qudıñ!

Mine yorttan sin qudıñ!

Qazaq çıktım ilemnən;

İldən ilgə küp üttem,

Sadağım töşmi bilemnən.

Üz qılğanıñ üzeñə qayta,

İqrar yuqtır teleñnən!

Arın əyt tə biren əyt,

Berençe kizək kemneke? [kizək – kizənü çiratı]

Yəşeñ ölkən ir ikən,

Sin at, kizək sineke!

 

Anda kilep Noradın

Qarşıdan torıp basqanda,

Azamat ir Tuqtamış

Öç qatar uğın atqanda,

Atqanı qər itməde,

Tuğız küzle kirəvkə,

Ber küzennən ütməde.

“Üz qoralıma yulıktım”, – dip,

Concığalı çal başın [concığa – tac]

Sona birde Tuqtamış.

İr Noradın suqqanda,

Qılıçı belən çapqanda,

Tuqtamışnıñ çal başı

Cirgə töşte “alla”lap.

Qan urınına söt aqtı.

Başnı citep artınnan,

Aq nayzağa qıstırıp,

Anı da öskə kütərep,

Noradın anda soradı:

– Qoldan vəzir quyasızmı?

Qol telenə inanasızmı?

Söñgedə torğan xan başı

Telgə kilep anda əytte:

– İ balam, balam, balam,

Qoldan vəzir quysaq ta,

Qolnıñ telen alsaq ta,

Gəvdə tübəndə qaldı,

Baş əle də sinnən yuğarı.

 

Noradın başnı cirgə attı.

Annan anı yənə aldı,

Yənə alğan soñ atlandı,

Saralatın ber tipte,

Qayta birde Noradın.

 

 

 

XIV

Noradınnıñ Canbayğa oçrap əyteşkəne, Canbaynıñ İdegəy belən Noradınnı bozılıştırğanı

Yuldaşları quşılıp,

Alar yulğa kitkəndə,

Yulda torğan baytirək,

Baytirəkkə töşkəndə,

Qara arğımaq qañtarıp, [qañtaru – atnıñ tezgenen iyəreneñ alğı başına tartıp bəyləp quyu, qızulap kilgəndə atnıñ tire qaytqançı şulay totalar]

Yoqlap yatqan berəvne

Kürə birep kilgəndə,

Üterergə uyladı,

Annan qulın kire aldı:

– Yoqlağannı ütergən,

Qoralsızğa qul salğan –

Xatın bulır, ir bulmas! –

Anı əytep Noradın,

Ul ədəmne uyattı.

 

Uyana birep beravık,

Tora kilde Kiñ Canbay,

Tora kilep sarnadı:

– Əy Noradın, Noradın,

Hiç birməsen moradıñ!

Tuqmaq yallı turını

Qayda mendeñ, Noradın?

Tuğız küzle kirəvkə

Qayda kideñ, Noradın?

Savrıq biyə söte ide, [savrıq – ?]

Tınıç yortqa qot ide

Tuqtamıştay xaniyəm –

Anı nitteñ, Noradın?

 

Anda əytte Noradın:

– Tuqmaq yallı turını

Tunağan cirdə mengənmen;

Tuğız küzle kirəvkəne

Ütergən cirdə kigənmen!

Savrıq biyə söte bulsa,

Tınıç yortqa qot bulsa,

Tuqtamıştay xanıñnı,

Sineñ yaqın qanıñnı,

Tölke küldə ezlənep,

Ezen çığarıp alğanmın;

Qu külleneñ külendə

Basa barıp citkənmen,

Uqlaşıp körəş itkən soñ,

İñkəytep canın alğanmın.

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay,

Sine cırav didelər,

Sine çiçən didelər;

Mine maqtap cırlasañ,

Yarlıqarmın, Canıbay,

Üzeñne sin maqtasañ,

Ülterermen, Canıbay.

Başıñnı bavday kisərmen,

Qancağama yölde yasap buvarmın! [yölde – priz, yarışta uzu bilgese]

 

Anda Canbay əytte lə:

– Aptırağan axmaqmın,

Nine tabıp əytiyem?

Min cıravçı tügelmen,

Min çiçən də tügelmen;

Cıravçılar kilgənçe,

Çiçənnər siña irgənçe [irgənçe – ireşkənçe, oçrağançı]

Berazraq min sineñ

Küñeleñ avlap torıyım:

Köyərseñ, irneñ balası,

Köyərseñ də yanarsıñ!

 

Noradın anda əytte lə:

– Köyər utqa yanmağa

Min qavdanlı cir tügel;

Sin üzeñneñ tapqanıñnı,

Canbay, anı cırlağıl!

 

Anda Canbay əytte lə:

– Əy Noradın, Noradın,

Hiç birməsen moradıñ,

Tapqanımnı cırlasam,

Belgənemne cırlasam,

Küñeleñ beraz avlansın:

Tübəgə çıqqan dürtəvgə

Türə bulır kön tuvarmı?

Arqada torğan altavğa

Ağa bulır kön tuvarmı?

İdegəy belən Noradın

Köne batar kön tuvarmı?

Tübədəge dürt yoldız

Tañı atar kön tuvarmı?

Tubal turat qoyrığı

Dürt çaluğa kilgənme?

Qalğan-qotqan il bulıp,

Qadıyrbirde xan bulıp,

Borınğıday dan bulıp,

Tu cilkeldər kön tuvarmı?

Bezgə tuğan şuşı kön

Siña tağın ber tuvıp,

Çöydəle balta qulğa alıp, [çöydəle – tütəle]

Çöydəsenə ber menep, [çöydə – qalın cilkə]

Tümənçek küzle babañnı [tümənçek – ?]

Tübələr kön tuvarmı?

 

Püşlək başı qara urman [püşlək – ?]

Əvvəlgedəy bezneñ tu,

Şunda başqıp iñsə ide! [başqıp – ?]

Tüşe şalpıq büz şoñqar

Havadan tünep iñsə ide!

Dürtkə ayırılıp aq nayza

Türə avızına töşsə ide!

Dürtəv-bişəv ber bulıp,

Əvvəlgedəy beznekelər

Tu kiñəşkə kilsə ide! [tu kiñəş – bayraqlar kiñəşe, xərbi kiñəş]

Dürt bolcarnıñ ağası, [bolcar – ğəskər tuplana torğan urın]

Maqmal ulı Kiñ Canbay

Xan Tuqtamış çağında [?]

Türə bulıp ütsə ide!

İdegəy ulı Noradın

Ərməçesez ütsə ide! [ərməçese – ?]

Əy Noradın, Noradın,

Hiç birməsen moradıñ!

 

Canbay anı digəndə,

Tav ileneñ Məmətkol [tav ile – Dağstan]

Atlı yeget kilde lə!

Canbayğa atın tibenderep,

Almas qılıç kütərep,

Canbaynı çalmaq buldı la!

Noradın anı kürgəndə

Aralap torıp kilde lə.

Anda Canbay əytte lə:

– Qarğa qunmas qarağaç,

Qaz qundırdıñ, Noradın;

Qozğın qunmas qu ağaç,

Qu qundırdıñ, Noradın!

Cirgə tamar qanımnı

Ciñnən tottıñ, Noradın!

Cilkəmnən töşkən başımnı

Cöyləp tottıñ, Noradın!

Siña iyərgən qollarğa

Ğömer birdeñ, Noradın!

 

Canbay alay süz əytep,

İnde Məmətkolnı sügəder:

– Borma-borma başlı qol!

Urıstay sarı çəçle qol!

Aç büredəy teşle qol!

Tölkedəy qızıl yözle qol!

Ələkləgən ələk qol!

Törkenem belgən türəm bar, [törken – qərdəşlər]

Başımnı belgən patşam bar,

Patşalıq qılğan iyəm bar,

Sezdəyen tav ileneñ

Çirkəs qollarda ni eşem bar?

 

İr Noradın anda əytte:

– Əy Kiñ Canbay, Kiñ Canbay,

Sin ülgən belən kübəyməsseñ!

Sine üterep ni itiyım?

Ütermi aq kitiyım.

Tuqtamıştay xanıña

Nindi xezmət qılğansıñ,

Atama da şunı qıla yör!

 

Sarayğa qaytıp citkəndə,

Tuqtamıştay xan başın

Qancağasınnan çığarıp,

İdegəyneñ aldına

Taşlap əytte Noradın:

 

– Tönnər, könnər quğan soñ,

Tölke küldə ez alıp,

Tölke küldən Qu külgə

Yünəlgənmen süz alıp.

Qu külenə barğan soñ,

Küz yögertep alğan soñ,

Qazğoşlarnı qıçqırtıp,

Tuqmaq yalnı pışqırtıp,

Posa-posa barğalap,

Tuqtamışnı tapqan soñ,

Ul miña da min aña

Küp süzlərne əytkən soñ,

İñkəytep başın alğanmın,

Aldıña kiterep salğanmın!

 

Anda əytte İdegəy:

– Əy Noradın, Noradın,

Bu xezmətne ütədeñ,

Qabul qıldım moradıñ,

Siña bulsın Xənəkə.

 

Urda başı Biş Uba,

Canbay citep kilgəndə,

Biş Ubada yılağan

Xannıñ qızı Xənəkə,

Canbay anı kürgəndə

Tulğay birep anı əytte:

– Yılama, Xənəkəm, yılama,

Atañ ide Tuqtamış,

Atsız idem, at birde,

Tunsız idem, tun birde,

Asıl tunnar kiderde,

Ğərəbi atlar menderde.

Ul könnər inde bezgə yuq,

Yılama, Xənəkə, yılama!

Tuqtamıştay xanımnı,

Sineñ də bulğan atañnı

İdegəy ulı Noradın

Quvıp ta citep barğanda,

Qağıp ta başın alğanda,

Atasınıñ aldına

Anı da kiterep salğanda,

Bu eşenə dan itep,

Sine də sorap torğanda,

İdegəy ulı Noradın,

Hiç birməsen moradın!

Əy xənəkəm, Xənəkəm,

Xansarayğa kilgəndə

Tar qarnıñnı kiñəytep,

Kiyez bəyləp kersəñ, əy!

Sine də kürep Noradın,

Ay-könle dip belsə əy!

“Bu kem qıldı?” – digəndə,

“Atañ qıldı”, – disəñ əy!

Atası belən bozılıp,

İkəve berdəy tünsə əy!

Alar da kitep təxettən,

Sineñ eneñ yəş soltan

Qadıyrbirde xan bulıp,

Əvvəlgedəy dan bulıp,

Dəvrən ğömer sörsə əy!

 

Canbay alay digəndə,

Xənəkə torıp kilgəndə,

Kiyez bəyləp qarınına

Xansarayğa ingəndə,

Noradın anı kürgəndə –

“Bu ni?” – diyep torğanda,

Xənəkə soltan anı əytte:

“Atañ beler məğnəsen!”

 

Monı işetep Noradın,

Kümerdəy qara kiselde.

Atasın kürep təxettə:

– A! – dip aña cikerde.

Qulındağı dumbıra

Qulında tüzmi sikerde.

Anda çığıp uñ küze,

Küzsez qaldı İdegəy.

 

 

 

XV

İdegəyneñ Noradınğa rəncep əytkəne, Noradınnıñ bülenep kitkəne

İdegəy anda rəncede,

Rəncegəndə monı əytte:

– Noradın da bulsañ, bulsana!

Bolıtqa citkən Nars tavnı

Cilep ük tə ütsəñ ütsənə!

Tañda çıqqan Çulpanday,

Yana da yana torsana! –

Şul telək belən tudırdım,

Dürt qırlap uçaq öyderdem,

Qızıldan bişek qıldırdım,

Altınnan çömək uydırdım,

Kömeştən töbək qoydırdım,

Uyın ostalardan uydırdım,

Sırın sıravçılardan sırdırdım;

Əy tumağır, tumağır, [tumağır – ?]

Sine qayan tudırdım?!

Sin tuğanda, Noradın,

Tu biyələr suydırdım;

Altı könləp aş birep,

Ğalimnərne tuydırdım,

Cide könləp aş birep,

Yətimnərne tuydırdım.

Xan qaşında tudı dip,

Atıñnı Noradın quydırdım.

İ tumağır, tumağır,

Sine qayan tudırdım?!

 

Sin yamannı tudırıp,

Qalqay qamqa tüşəttem,

Qalqay qamqa qatı dip,

Susarıma biləttem;

Susarım suvıq bulır dip,

Kük tiyengə biləttem,

Kük tiyenne tiñ kürmi,

Qara keşkə biləttem;

Qara keşneñ eçendə

Anaçılar xurlar dip,

Bavırıñnı kütərtmi,

Bileñə sadaq urattım.

Ğərəbi kitap uqığan

Ğalimnən məğnə sorattım,

Qoçaqlap Qör'ən uqığan

Mulladan məğnə sorattım.

Əy qolınım, min sine

Bigə nögər aldırdım,

Xanğa layıq tudı dip,

Xannan kəbeç aldırdım; [kəbeç – tübətəy]

Astıñ atqa qansın dip,

Arğımaq saylap menderdem,

İñeñ tunğa qansın dip,

Atlas saylap kiderdem;

Kükrəgeñ yavlı üssen dip,

Qaçqan yavnı qudırdım,

Başlap xannı qudırdım,

Anı da sinnən üterttem,

Qartayğan da könemdə

Üz başıma köç ittem!

 

Bilənçek başı biş tirək,

Bilge töydeñ, Noradın;

Biş biyəgə ber qolın –

Tilü ideñ, Noradın; [tilü – qolını ülgən biyədən ikençe qolınnı imezü]

Qazğoş qunmas qarağaç,

Qaz qundırdıñ, Noradın,

Qozğın qunmas qu ağaç,

Qu qundırdıñ, Noradın,

Ədəm citməs qola çül,

İl qundırdıñ, Noradın!

Qavdan cirgə ut saldıñ,

Utnı qaydan utlarsıñ?

Qara suğa qan qoydıñ,

Sunı qaydan eçərseñ?

Qara arğımaq qatırdıñ,

Atnı qaydan menərseñ?

Qara laçın qav itteñ, [qav itteñ – qorıttıñ, qağayttıñ]

Qoşnı qaydan çöyərseñ?

Qətifəne xurladıñ, [qətifə – xətfə]

Tunnı qaydan kiyərseñ?

Qalın nögər tarqattıñ,

Nögər qaydan totarsıñ?

Xənəkəne alcıttıñ,

Sılu qaydan qoçarsıñ?

Qarday çəçe ağarğan,

Qurday küze qızarğan,

Sin digəndə can atqan

Yalğız atañ min idem,

Küzem orıp çığardıñ;

Qayda barıp uñarsıñ?

Qayda ber barsañ tınarsıñ?

Yazığı belən gönahsın,

Qayda la barıp yolarsıñ?

 

İr Noradın anda əytte:

– Bilənçek başı biş tirək,

Bilge töysəm, yort öçen;

Biş biyəgə ber qolın –

Tilü idem söt öçen;

Qazğoş qunmas qarağaç,

Qaz qundırdım it öçen;

Qozğın qunmas qu ağaç,

Qu qundırdım qot öçen;

Ədəm citməs qola çül,

İl qundırdım yort öçen;

Yazğı qavğa ut salsam,

Ürtən saylap utlarmın; [ürtən – ürgən ülən?]

Qara suğa qan qoysam,

Su tonığın eçərmen;

Qara arğımaq qatırsam,

Tolpar saylap menərmen;

Qara laçın qav itsəm,

Şoñqar saylap çöyərmen;

Qətifəne xurlasam,

Turqa saylap kiyərmen. [turqa – qıtay yefəge, neçkə yefək]

Qalın nögər tarqatsam,

Xan-soltannan totarmın!

Xənəkəne alcıtsam,

Sılu tañlap qoçarmın. [tañlap – soklanıp saylap]

Qarday çəçe ağarğan,

Qurday küze qızarğan,

Sin digəndə can atqan

Yalğız atam sin bulsañ, –

Sin süzeñnən tanğansıñ,

Kileneñne alğansıñ!

Küzeñ orıp çığarsam,

Təñre öye Kəğbəne

Ber əylənsəm uñarmın,

Öç əylənsəm tınarmın;

Yazığı belən gönahsın

Cide əylənsəm yolarmın!

 

Anı əytkəndə Noradın

Yıldırım taşlı pıçağın

Suvırıp aldı qınaptan.

Qabına sıymıy yörəge,

Qaytır mikən qəhərem dip,

Atılıp çıktı saraydan.

Yıldırım taşlı pıçağın

Qara taşqa ber ordı,

Qara taşnı qaq yardı.

Qəhəre qaytıp Noradın,

Qaytıp kilde sarayğa,

Atasına anda əytte:

 

– Uy digəygə qır digəy, [uy – uysu cir]

Uynı basqan mırzamın!

Xannar belən, bilər belən

Qoyımlaşqan mırzamın; [qoyımlaşu – eçemlek belən sıylaşu]

Qoyımlaşım betkən soñ

Alıs-alıs cirlərgə,

Üzgə telle illərgə,

İlçe qılıp igənmen. [iü – cibərü]

Yölte belən üssen dip, [yölte – priz]

Yaprağı nurdan yaralğan

Baytağımnıñ aldına

Bostanlı tirək bulğanmın!

Ay qaşında Zöhrədəy

Balqıy-balqıy tuğanmın;

Tañ aldında Çulpanday

Yana-yana torğanmın;

Süzle ədəmne söylətməs

İnədən çiçən tuğanmın!

Teşle ədəmne teşlətməs

İnədən teşle tuğanmın!

Bulır cirdən bulğanmın!

Arıslanday binşəm qorışıp, [binşə – arqa, qalaq söyəkləre]

At yarışta uzğanmın;

Qılığım kemgə yarasa,

Qesməten anıñ qılğanmın!

 

Kitərmen, atam, kitərmen,

Şah Timergə citərmen,

Timer birgən kire atnı

Tirlətkənçe menərmen;

Timer birgən timer tun –

Sütelgənçe kiyərmen!

Unike totam uqlarnı

Betergənçe çöyərmen!

Timer belən antım bar,

Timer belən şartım bar:

Timer birgən sılunı

Aldıma alıp söyərmen!

Altınnan baysa suqtırıp, [baysa – piçət]

Ögemə şoñqar çöyərmen, [öge – öke, qolaqlı yabalaq]

Altı arbağa aq yabıp,

Altısına nar cigep,

İsənemdə, savımda

Tutıra altın töyərmen.

 

Anda torıp Noradın,

Atına menep atlandı.

Aytulı aru anası

Noradınğa anda əytte:

– Əy Noradın, Noradın,

Qu qundırmas küllərgə

Qu qundırıp uynattıñ:

Quday başın ağartqan

Anañnı nigə uylattıñ?

 

Anda əytte Noradın:

Əy inəkəm, inəkəm,

Qu qundırmas küllərgə

Qu töşerdem yort öçen,

Quday başın ağartqan

Anamnı uylattım yort öçen!

 

Yənə əytte anası:

– Əy Noradın, Noradın,

Qara suğa qan qoysañ,

Sunı qaydan eçərseñ?

Xalıq belən davlaşıp,

Yaxşını qaydan tabarsıñ?

Əy Noradın, Noradın,

Qavlı cirgə ut salıp,

Utnı qaydan utlarsıñ?

Xalıq belən yavlaşıp,

Yaxşını qaydan tabarsıñ?

 

Cavap birde Noradın:

– Əy inəkəm, inəkəm,

Qara suğa qan qoysam,

Baldan şirbət eçərmen,

Xalıq belən davlaşsam,

Yort yaxşısın tabarmın.

Əy inəkəm, inəkəm,

Qavlı cirgə ut salsam,

Ut yaxşısın tabarmın,

Xalıq belən yavlaşsam,

Yort yaxşısın tabarmın!

 

Yənə əytte anası:

– Əy Noradın, Noradın,

İdel digən su kiler,

Anı niçek kiçərseñ?

İtəgendə il bulır,

Anı niçek ütərseñ?

Əy Noradın, Noradın,

Cayıq digən su kiler,

Anı niçek kiçərseñ?

Yağasında il bulır,

Anı niçek ütərseñ?

 

Cavap birde Noradın:

– Əy inəkəm, inəkəm,

İke taşnı qultıqlap,

İdel kiçkən ulıñmın;

İkedən yavğa töşep,

İsən çıqqan ulıñmın;

İdel digən su bulsa,

İke çumsam kiçərmen;

İtəgendə il bulsa,

İke orsam ütərmen!

Əy inəkəm, inəkəm,

Yalğız taşnı qultıqlap,

Cayıq kiçkən ulıñmın;

Yañğızdan yavğa töşep,

İsən çıqqan ulıñmın;

Cayıq digən su bulsa,

Ber çumğanda kiçərmen,

Yağasında il bulsa,

Ber orğanda ütərmen!

 

Yənə əytte anası:

– Əy Noradın, Noradın,

Ber ağaçta meñ botaq –

Anı kisim dideñme,

Berüzeñə meñ keşe –

Anı izim dideñme?

 

Cavap birde Noradın:

– Əy inəkəm, inəkəm,

Ber ağaçta meñ botaq,

Ber botaqtan nise artıq? –

Atnıñ attan nise artıq?

Ber atlağan botı artıq!

İrneñ irdən nise artıq? –

Ber söyləgən süze artıq!

Bəyləve yuq çiçənnən

Öndəməgən eşle artıq!

Bəyge almağan yögerektən

Bile yuvan bişle artıq!

Berüzemə meñ keşe –

Ber keşedən nise artıq?

 

Anı əytep Noradın

Çığıp kitte baş tartıp.

 

 

 

XVI

Noradınnıñ qaytıp atasın quğanı, İdegəyneñ qazaq çığıp kitkəne

İdegəy uğlın quğanda,

İle berekmi torğanda,

Xan təxetenə xan itep

Şədibəkne quyğanda,

Dala buyın du itep

Duvadaq ütte Noradın.

Ber yünəlde Timergə,

Ber yünəlde Sığanaqqa, [Sığanaq – Aq Urdanıñ üzək şəhəre]

Sığanaqtan çığıp Sarayçıq, [İdelneñ sul yağında bulğan şəhər]

Sarayçıqtan Acdarqan, [Acdarqan – Əsterxən]

Acdarqannan Əqtübə,

Əqtübədən Cayıqqa,

Cayıq başı Qırıq Çolan,

İdel başı İrəməl, [İrəməl – xəzerge Başqortstandağı tav]

İrəməldən Norağa,

Noradan çığıp İrteşkə,

İl qıdırdı Noradın.

Ata belən davlaşıp,

Xalıq belən yavlaşıp,

İl yaxşısın tapmadı,

Annan ilgə dus buldı.

Küçkən küçkə quşılıp,

Küçmələrgə baş bulıp,

Daladan dala qıdırdı,

Anda küñelen tındırdı.

 

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay

Könnən ber kön İdegəygə

Ber kilməsə ber kilde,

Ber kilgəndə anı əytte:

– İdegəy, sin tañdağı kön

Yav östenə yav kilsə,

Yañğız nigə yararsıñ?

Doşmanıñ avlay ülərseñ;

Noradın yaman ulıñ tügel ide,

Kendegeñne borırsıñ!

 

Anda əytte İdegəy:

– Yaxşı əytteñ, can əkəse,

Bik xuş əytteñ, yav nəkəse! [yav nəkəse – keşeleksez, doşman]

Yav östenə yav kilsə,

Yañğız nigə yararmın?

Doşman avlay ülərmen,

Ya doşmanğa qalırmın.

Noradın yaman uğlım tügel ide,

Kendegemne borırmın!

 

Noradın dala kiçkəndə

Aylar, könnər ütkəndə,

Yalğız uğlın sağınıp,

Sağınıp ta zarığıp,

İdegəy anı cırladı:

– Alıstan qara kürensə,

Əyləneşkən mırza uğlım,

Yuvıqtan qara kürensə,

Tulğanışqan mırza uğlım,

Buray-buray qar yavsa,

Büz kiyereşkən mırza uğlım,

Bura sınlı ut kilsə,

Bulat qalqan – mırza uğlım!

Çittə soltan buludan

İldə oltan bulu artıq;

Küktə Çulpan buludan

Suda çurtan bulu artıq.

Əy Noradın, ulım, əy,

Sağındırdı mine artıq!

 

Anda torıp İdegəy,

İl ölkəne bilərgə

Kiñəş-uñaş itkən soñ,

Noradınnı çaqırtıp

İlçeləren cibərde.

 

İlçelər citep kilgəndə

Noradınğa anı əytte:

– Kəməlnıñ uğlı Canbaydan,

Sorağantay uğlı Subradan,

Arğılnıñ uğlı Qara Qujadan,

Aqnıñ uğlı Bulattan,

Alçağır uğlı Mırzadan,

İsən uğlı Xodaybirdedən,

İrekle ir atañnan [irekle ir – xəkem itərgə xaqlı məğnəsendə. Xan bulmağan kileş ilne idərə itüçe.]

Öndəv kilde “qaytsın!” – dip;

Quğın kilde “qaytsın!” – dip;

Üpkələsə üpkə süzen əytsen, dip;

İke qanat, ber qoyrıq,

İnep şoñqar çöysen, dip;

İrnəve altın sarayaq,

İr sarqıtın eçsen, dip;

Ay qaşında ber yoldız,

Zöhrə balqıy torsın, dip;

Tañ aldında ber yoldız,

Çulpan balqıy torsın, dip;

Qızıl qanlı qılıçın

Aq söt belən yusın, dip;

İrgə səlam birgəndə

İñkəyep təğzim qılsın, dip;

Asırağan atasın

Ata diyep belsen, dip;

Az ğına ğəyebe bulsa da,

Anası aşa kiçsen, dip.

 

Anda əytte Noradın:

– Kəməl uğlı Canbaydan,

Sorğantay uğlı Subradan,

Arğılnıñ uğlı Qara Qujadan,

Aqnıñ uğlı Bulattan,

Alçağır uğlı Mırzadan,

İsən uğlı Xodaybirdedən,

İrekle ir atamnan

Öndəv kilsə də qaytmasmın;

Üpkələsəm də əytməsmen.

İke qanat, ber qoyrıq,

İñep şoñqar çöyməsmen;

İrnəve altın sarayaq,

İr sarqıtın eçməsmen;

İrgə səlam birməsmen,

İñkəyep təğzim qılmasmın.

İrneñ küñele yefəktəy –

Ber töynəlsə çişelməs,

Tarazuğa salsañ tiñlənməs, [tarazu – ülçəv]

Mısqalğa salsañ kim iməs.

 

Noradın alay digəndə,

İlçelərneñ mullası

Pir Ğələtdin anı əytte:

– Ber digəç tə ni yaman?

Xodanı belməs – ul yaman.

İkençeləy ni yaman?

Farız uqımas – ul yaman.

Öçençeləy ni yaman?

Özelep çığar can yaman.

Dürtençeləy ni yaman?

Törkene yuq qız yaman. [törken – qərdəşlər]

Bişençeləy ni yaman?

Bişektəgelər yılaşıp

Atasız qalsa – ul yaman.

Altınçılay ni yaman?

Atadan yañğız tuğan ul yaman.

Cidençeləy ni yaman?

Citəkləşep yətimnər

Yılıy qalsa – ul yaman.

Sigezençeləy ni yaman?

İr qulınnan sirpelep

Dəvlət taysa – ul yaman.

Tuğızınçılay ni yaman?

Tur bala qoş balası [?]

Oyada yılıy qalsa – ul yaman.

Unınçılay ni yaman?

Utırğan cire cofarlı,

Un barmağı qınalı,

Tönboyektay kükrəge

Küperep öskə qalqığan

Xənəkədəy arular,

Könəkədəy tutalar

Yılıy qalsa – ul yaman.

 

İlçelər alay digəndə

Qaytıp kilde Noradın,

Qaşqa körən at menep,

Ata-anasın üz sanap,

Üzgələrne yat belep,

Çaba qayttı Noradın,

Atasına yalınıp,

Yazığı belən gönahsı

Uz muynına alınıp.

 

İdegəy anı kürgəndə,

Mañğayın iskəp söygəndə,

Noradınğa anı əytte:

– Uyav, batır balamsıñ,

Uyanıqlı mırza uğlım! [?]

Kürgən külük balamsıñ [?]

Kərgər itkən mırza uğlım! [?]

Büz arğımaq balasıday

Buylı-sınlı mırza uğlım!

Alsu-qara bitle uğlım!

İplelərgə iple uğlım!

Avadan oçqan altı aqqoş,

Uñ qanatı sırlı uğlım!

Pəyğəmbərneñ kiyəve

Ğalidəyen nurlı uğlım!

Fireştədəy bitle uğlım!

Biyek rəvgə tösle uğlım! [?]

Şatalı yefək tun kisə, [?]

Yaraşıqlı mırza uğlım!

Sadağıñ altın, uq altın,

Samırğap əytkən süz altın, [samırğap – avırsınıp]

Saf azamat mırza uğlım!

Yəmənnən keşe cıysam,

Urtağa ağaç teksəm, [teksəm – qadap utırtsam]

Sine dərəcəgə çiksəm, [çiksəm – mendersəm]

Saf altınsıñ, mırza uğlım!

 

İdegəy anı əytkəndə,

Dərəcəgə çikkəndə

İr azamat Noradın

Xan bulam dip uyladı,

Atası xan itməde,

Üze də xan bulmadı.

Noradın monı kürgəndə

Qəhərennən qaynaldı,

İdegəygə anı əytte:

– Əytkəneñneñ barısın

Qılğanıñ xaq, i ata!

Əytkənemneñ bersen də

Qılğanıñ yuq, i ata!

Tirlegem altın bulmadı, [tir yoqmas öçen iyər astına salına torğan nərsə]

Təgem minər bulmadı: [çığışım asıl bulmadı]

Xan cıyını bi ulı

Noradın xan bulmadı,

Xan bulğanıñ nise artıq?

Üzebezdən soñğığa

Ölgeləp ölge bulmadı.

Ya sin üzeñ xan bulğıl,

Ya sin mine xan qılğıl!

Ya sin mine ütergel,

Ya min sine üterim!

Ya küzemə kürenmə,

Qazaq çığıp kit! – dide.

 

Anda əytte İdegəy:

– Əy Noradın, Noradın,

Añlamıymın moradıñ!

Tuqtamışnıñ ilendə,

Tuğan-üskən ciremdə,

Aç büredəy qaraştım, [qaraştım?]

Et-meşəktəy talaştım. [meşək – məçe

Bile savırlı körənne

Boraqqa oxşaş mengənmen.

Tamğasız uğlı Baraktan

İrəksez alu alğanmın. [irək – kreml'?]

Sorımqan uğlı Çıñğızğa

Soramıy barıp ingənmen,

Bayqavsız başın kiskənmen;

Altın tavğa barğanmın,

Türə bulıp alğanmın,

Xalqın cıyıp alıp kilep,

Aq Urdağa salğanmın.

Urda öçen tırışqan,

Yağalaşıp orışqan,

Batırlarnıñ qayberen

İl nögəre qılğanmın;

Minem belən ber bulıp,

Xalıq öçen tartışqan,

Yağalaşıp körəşep,

Doşmannar belən çəneşkən

Irularnıñ batırın

Qaysın biyım qılğanmın,

Qaysın xanım qılğanmın.

Nindi yuvan bulsa da

Yañğız ağaç öy bulmas;

Nindi yatış bulsa da

Yañğız yeget bi bulmas.

Xan bulayım diməçe,

Dan bulıyım diməçe,

Yalğız başıñ xalıqsız

San bulıyım diməçe.

Əy Noradın, Noradın,

Nider sineñ moradıñ?

 

İdegəy anı əytkəndə,

İr Noradın monı əytte:

– Fireştədəyen atam!

Hər eşkə daim atam! [?

Nigə mine xurlıysıñ?

Nigə mine cırlıysıñ?

Cırlasañ mine, atam,

Cırlavıña çıdamam,

Xurlasañ mine, atam,

Xurlavıña çıdamam!

Buranlı kön tuğanmın,

Borıç birsəñ yılamam,

Borıçtan yaman açımın,

Şikər tüksəñ töçeməm;

Bulattan min qatımın,

Sötkə salsañ ağarmam!

Arıslan bulıp tuğanmın,

Törtkəneñə qolamam; [qolamam – yığılmam]

Buralqı attan yarışmın, [buralqı – iyəsez yörgən; yarış – yarsu]

Buğalaq salsañ tuqtamam!

Butorgaktan qatımın, [butorgak – ?]

Bidayaqtan oçqırmın,

Buşansam, sona qotqarmam! [sona – ?]

Ya sin üzeñ xan bulğıl

Ya sin mine xan itkel!

Ya küzemə kürenmə,

Qazaq çığıp kit! – dide.

 

Noradın alay digəndə,

Azamat ir İdegəy

Cide qat küktəy kükrəde,

Avazı qalqıp, yañğırap,

Noradınğa anı əytte:

– Quzağaçtan biyekmen, [quzağaç – çikləvek ağaçı?]

Bolıtqa citmi tınmasın;

Başımnan davıl örsə də,

Min añardan sınmasmın!

Göreldəsəm, suğar yəşenmen,

Kölsəm min ber çuvaqmın; [çuvaq – cılı, yaqtı, ayaz]

Kirelənsəm, yoqıñ bozarmın,

Körəşsəm, sine yığarmın,

Yögersəm, sine uzarmın;

Əy Noradın, Noradın,

Uñmastaynı davlaşıp,

Qazaq kit dip qavlama.

Qarğışım qara taştan ütəder,

Ahım cirne-kükne totadır,

Kütərə almassıñ, Noradın!

 

Anda İdegəy ah ordı,

Noradın artqa yığıldı,

Avızı-borını qıyşaydı.

 

Anda əytte Kiñ Canbay:

– Noradın berdənber balañdır,

Qarğış itmə, İdegəy,

Alqış itkel uğlıña! [alqış – xəyerle telək]

 

Anda uğlın ayadı,

Alqış birde İdegəy.

Noradın yənə terelde,

Avızı-yöze tözəlde.

Tora kilep Noradın,

İdegəygə yənə əytte:

– Kisəkçə çıqqan bolıtmın,

Yavmayınça tarqalmam,

Anadan qara tuğanmın,

Sabınlap yusañ ağarmam!

Atadan ayırı tuğanmın,

Bi ütkərsəñ nığayman, [?]

Bolıttan qıyış çıqqanmın,

Aldıña alsañ töz bulmam!

Ya sin üzeñ xan bulğıl!

Ya sin mine xan itkel!

Ya küzemə kürenmə,

Qazaq çığıp kit! – dide.

 

Anda torıp İdegəy,

Noradınğa anı əytte:

– Yalğız balanıñ qılığı

Yavdan yaman, – disə, bu bulğay.

Canbaydayın canbaznıñ

Yazığın alıp quynıña,

Canın isən qaldırdıñ,

Yanıña yavçı aldırdıñ! [yavçı – yavlı, doşmanlıqlı keşe]

Ul da citər ber kön canıña!

 

Sorımqan uğlı Çıñğıznı,

Qala bozğan Qaltaynı,

Tökle avızlı kenəjne

Min qayırılıp çapqanda,

Yafanğa çığıp yav cıydıñ, [yafan – yapan, dala]

Yavdan tınğan yortımnı

Yav astında qaldırdıñ,

Atañ qorğan qalanı

Küçmələrdən aldırdıñ! [İdegəy yavda vaqıtta Noradın küçmələr belən kilep Saraynı basıp ala]

Yav östenə yav kilsə,

Ul da citə ber kön başıña!

 

Alıs belən yuvıqnı – yuvırtqan beler,

Yaxşı belən yamannı – kürgən beler;

Yaxşı – yörgən cirenə kənt salır, [kənt – şəhər]

Yaman – yörgən cireñə ürt salır.

Kön batsa da quyğa suqmaq tabılır;

Ber tökergən – ni itər,

Küp tökersə – kül itər.

Küp belən eşeñ töşməsen,

Küp – eşeñne çükerer! [çükerer – ?]

 

Əy Noradın, Noradın,

Eşem qulay kilgəndə,

Buraqan uğlı Timergə,

Buraqannıñ üze əmirgə

Ayağınıñ astında

Dab-darki bulıp utırdım; [dab-darki bulıp – iltifatsız]

Eşem qulay kilgəndə

Ber köndə biş yöz keşe üterdem;

Ber meñ keşegə citkəndə

Qara Tiyen digən alıpnı

Yazıda yalğız üterdem.

Timerneñ qızı Akbelək,

Alla üzemə birgəndə,

Tigen ulca kiterdem.

 

Ğazazil bulmıy ni bulğay? [Ğazazil – İblis]

Qolınım, yalğız qalır ikənseñ.

Küzemneñ yəşe qorğamas

Qısır mədət telədem. [mədət – ?]

Xətəm-Tayday yumartsıñ,

Arıslanday adusıñ, [adu – qırıs]

Xəmzədəyen pəlvənsıñ,

Ğalineñ ğali uğlısıñ,

Qarday başı ağarğan

Qart ataña yav buldıñ,

Arıslansıñ, mırza uğlım!

Urıy çabıp, kisə ütkən

Un barmağım, mırza uğlım;

Tübəle turı at mengən,

Yavğa çapqan mırza uğlım;

Kismə-kismə sarı altın,

Ber ibenə kilgəndə,

Kismi birgən mırza uğlım;

Qımtığanı xatasız

Qarçığaday mırza uğlım;

Qavlağanıñ min bulsam,

Min qaçayım, sin qavla,

Hərber köndə doşmanıñ

Mindəy qaçsın, mırza uğlım!

 

Anda torıp İdegəy yənə əytte:

– Torımtaydan yılğır qoş bulmas,

Turğay da tibep qaz almas!

Atqıdan yögerek uq bulmas,

Atsa kübə bozalmas.

Hönərsez sine kürə almas,

İldən ilgə cilep ütsəñ də,

Bu dönyalar siña da qalmas!

 

Anı əytep İdegəy

İdeldən çığıp yünəlde,

Tulğay birep monı əytte:

– Tavda yörgən büre idem,

Talçığıma taylı biyə ciyer idem; [açıqqanda taylı biyə aşar idem]

Uyğa töşep quy buldım,

Quñqıldaşqan küp yamanğa xur buldım. [quñqıldaşqan – ?]

 

 

 

XVII

Noradınnıñ Qadıyrbirde qulına totsaq bulğanı

İdel yort ike bulğanda,

İl berekmi torğanda,

İdegəy belən Noradın

İke yarı bulğanda,

İr Noradın il-yorttan

Üz atasın quğanda,

Xansarayda Noradın

Xan buldım dip torğanda,

Qadıyrbirde yəş soltan

Bu xəllərne kürgəndə,

Minem də könem citte dip,

Yav-yarağın torgızdı.

Qalğan-qotqan irləren

Üz yanına cıydırdı.

Anda citep yaz kilde,

Çirüle külgə qoş kilde.

Qadıyrbirde yəş soltan

Çirüven alıp aldına

Çirüle külgə qundırdı.

 

Altın saray, xansaray,

Xan sarayı aq işek,

İr Noradın kilgəndə,

Al təxetkə mengəndə,

Al təxetneñ arqası

Altın yığaç tutıy qoş

Sayrap telgə kilgəndə,

Azamat ir Noradın

Kiñ Canbayğa anda əytte:

– Əy Kiñ Canbay, Kiñ Canbay!

Sin də minem bi ikən,

Min də sineñ xan ikən,

Çirüledə av yuqmı,

Barıp bayqa! – dip ide,

Kəməlnıñ ulı Kiñ Canbay:

– Ul da bezdən buldı, – dip,

Arğımağın atlandı.

Çirüle külgə kilgəndə

Qadıyrbirde soltannıñ

Posulı yatqan çirüve,

Qorıq taşlap artınnan,

Canbaynı yığıp atınnan,

Qulın anda qayırıp,

Totsaq itep mayırıp,

Qadıyrbirde soltannıñ

Çatırına apkilde.

 

Qadıyrbirde anda əytte:

– Nuğaylınıñ ağır yort –

Tuqtamıştay atamnıñ

Baytaq quğan cire ide;

Tuğız soltan atası

Tuqtamışnıñ biye ideñ,

Bügen kemgə bi buldıñ?

Altın taşlı təxetemə

Bügen kem uğlın menderdeñ?

 

Anda əytte Kiñ Canbay:

– Tulay yortnıñ iyəse

Tuqtamış xan könendə

Min də anıñ biye idem;

Tuqtamıştay xan ulı

Qadıyrbirde sin ideñ...

Bügen sin də ni buldıñ?

Bügen min də ni buldım?

Qadıyrbirde soltanım,

Ber qaşıq qanım bağışla, [bağışla – yarlıqa]

İdegəy ulı Noradınnı

Qulıña kiterep biriyım!

 

Canbay süzen birgəndə

Qadıyrbirde yəş soltan

Anı quldan cibərde;

Qayta kilep Kiñ Canbay,

Noradınğa anda əytte:

– Əy Noradın xaniyə!

Min də bügen bi ikən,

Sin də bügen xan ikən,

Bağıñnan bağıñ sınasañ,

Sıyarlığıñ bar ikən, [?]

Av laçınıñ ala yör,

Çirüle küldə av ikən...

Atlanıyıq, xaniyəm!

 

Canbay alay digəndə,

Noradın belən ikəvləp

Çirülegə kilgəndə,

Küz açıp küz kürgəndə

Canbay anda yuq buldı,

İdegəy ulı Noradınnıñ

Əylənəse yav buldı.

Küz açıp küz yomğançı

Qorıq taşlap artınnan,

Noradın, avıp atınnan,

Ayağı-qulı bav buldı;

Töşkən ciren qarasa,

Ber qarañğı baz buldı,

Bazına taş yabıldı.

 

Qadıyrbirde yəş soltan,

Anda sırnay çaldırıp,

Çıñğızların cıydırdı. [çıñğızların – Çıñğız nəselennən bulğannarnı]

Olıs biye Barınnı, [olıs – ölkə, volost']

Orış biye Şırınnı,

Tömən başı Tuybaqnı,

Acdarqannan Mulaynı,

Möytənnəntüğən Qıpçaqnı,

Kəməlnıñ uğlı Canbaynı,

Tuğız iren yanğa alıp,

Anda kiñəş qıldırdı:

– Əzəldən doşman Noradın

Taqqa mengən könendə

Tağınnan bazğa yığıldı,

İnde anıñ da atası

İdegəyne qayan totıyıq?

 

Tuylap kiñəş itkən soñ,

Tuğız Çıñğız – tuğız ir,

Tuğızı da ullı ikən,

Tuğız ulın torğızıp,

Tuğız ilçe qıldırıp,

İdelne ütə kiçerep,

İdegəygə cibərde.

Tuğız ilçe – tuğız ul,

İdegəygə citep kilgəndə,

Tuğızdan bere anı əytte:

– Sineñ uğlıñ Noradın

Təxetennən yazıp xur buldı,

Qulıbızda totsaq qol buldı,

Anı da yolıp almağıñ

Əle sineñ xəleñdə,

Uğlıñ qonın birerseñ; [qon – biredə satıp alu bəyəse]

Qadıyrbirde soltanğa

Bezneñ belən kilerseñ;

Uğlıñ yasaq, başıñ sav bulır,

Yasağına künməsəñ,

Ültereler Noradın.

 

Tuğız ilçe – tuğız ul

İdegəygə anı digəndə,

Ul tuğıznıñ cidəven

İdegəy anda totıp bəylətte.

İkəven qayta cibərde:

– Qadıyrbirde soltanğa

Qayta citep əytegez:

Noradınnı nitsə də –

Anda üze belgən eş,

Monda qalğan cidəvneñ

Cidəven də yuq qılam!

 

Ul tuğıznıñ ikəve

Qayta citep kilgəndə,

Cideneñ cide atası

Qadıyrbirde soltannıñ

Ayağına yığıldı:

– Cidebezneñ cide uğıl,

Cidəven də qotqarğıl!

 

Kiñəş-uñaş qılğan soñ,

Qadıyrbirde İdegəygə

Qaytadan ilçe künderde:

“Totsaq itkən cideñne

Cidəven də qaytarğıl.

Noradınday balañnı

Min də siña qaytarıym”.

 

İlçe qılıp igən soñ

Qadıyrbirde anda əytte:

– Qulğa töşkən doşmannı

Qaytadan buş kündersək,

Bezgə layıq eş bulmas,

Ber xəyləsen qılıyq, – dip,

Noradınnı bazdan aldırdı.

Ayağın anda saldırıp,

Yalanğaçqa qaldırıp,

Timer çöy qaqqan qara idən –

Qara idəngə bastırdı.

 

Noradın anda kergəndə

Ni bulğanın añladı.

Buy-buy taqta, buy taqta,

Timer çöy qaqqan buy taqta,

Pıçaqlap suqqan urındıq;

İr Noradın qurıqmadı.

Basıp atlap uzğanda

Ber yözen də çıtmadı,

Pıçaqlap suqqan urınğa

Tayçanmastan utırdı.

 

Qadıyrbirde sorıydır:

– Arqadan küçkən altı arba,

Altavı da qazna arba,

Anı nitteñ, Noradın?

 

Cavap birde Noradın:

– Arqadan küçkən altı arba,

Altavı da qazna arba,

Tulğaşqanda min anı, [tulğaşqanda – butalğanda]

Adaşqanım bardır, dip,

Adaşqanda min anı

Üz qulım belən sadaqa itep birgəymen!

 

Qadıyrbirde sorıydır:

– Tulğay-tulğay yögergən,

Yögergəndə cir bavırın qıdırğan,

Tustağanday küzle turını,

Anı nitteñ, Noradın?

 

Cavap birde Noradın:

– Tulğay-tulğay yögergən,

Yögergəndə cir bavırın qıdırğan,

Tustağanday küzle turını

Tuqış itkən könnərdə

Üz astıñnan mengənmen...

Menep alıp suğışta

Üzeñə qarşı yörgənmen!

 

Qadıyrbirde sorıydır:

– Ber-ber yağı unike şayman yunağan [şayman yunağan – ?]

Busağası bulat öylərne,

Anı da nitteñ, Noradın?

 

Cavap birde Noradın:

– Ber-ber yağı unike şayman yunağan

Busağası bulat öylərne,

Moñayğanım kitsen dip,

İrekkənem kilsen dip,

Oran utqa yaqqanmın! [oran ut – ?]

 

Qadıyrbirde sorıydır:

– Sigez cirdən çigelgən,

Tuğız cirdən tuqılğan,

Qara keştən tegelgən

Tunnı nitteñ, Noradın?

Tuğız qızlıq, meñ quylıq

Nurbığa atlı köbəmne

Anı nitteñ, Noradın?

 

Cavap birde Noradın:

– Sigez cirdən çigelgən,

Tuğız cirdən tuqılğan,

Qara keştən tegelgən

Tunnı təñre birgən soñ

Sırtıma salıp yörgənmen;

Tuğız qızlıq, meñ quylıq

Nurbığa atlı köbəne,

Təñre üzemə birgən soñ,

Böktər tışlap kigənmen,

Kigən soñın suğışıp,

Üzeñə qarşı kilgənmen.

 

Anda utırıp Kiñ Canbay,

Noradınğa anı əytte:

– Tulğanalı aybalta [tulğana – ?]

Anı nitteñ, Noradın?

Tuğız soltan atası,

Tulay yortnıñ iyəse,

Tuqtamıştay xan irne,

Anı nitteñ, Noradın?

Qınnan çıqsa sınayğan, [sınayğan – ?]

Turı çalsañ baş kiskən

Alcasman digən qılıçnı

Anı da nitteñ, Noradın?

Xənəkədəy küreklene,

Könəkədəy sılunı

Anı nitteñ, Noradın?

Kismə-kismə sarı altın,

Möher suqqan saf altın,

Ence-gəvhər, yaqutnı,

Anı nitteñ, Noradın?

 

Cavap birde Noradın:

– Tulğamalı aybaltañ,

Tuqış itkən cirlərdə

Uñ qulıma alğanmın,

Alıp qayrap salğanmın,

Qarını yuvan bilərneñ

İñkəytep başın alğanmın!

Tuğız soltan babası,

Tulay yortnıñ iyəse

Tuqtamıştay xan irne

Tönəy-tönəy quğanmın!

İrteş başı Qara Tunda

Quva barıp citkənmen;

Qınnan çıqsa sınayğan,

Turı çalsañ taş kiskən,

Qayırıp çalsañ baş kiskən,

Alcasman digən qılıç belən

Tuqtamıştay xan irneñ,

Saqalın ala qan itep,

Başın kisep alğanmın...

Söyəge tezdə qalır dip, [?]

Söyrəgennən tişkənmen, [?]

Qanlı başın atañnıñ,

Qancağama taqqanda,

Qarındıqqa sarğanmın,

Atam aldına kiterep salğanmın.

Xan söyəge kiyə dip, [kiyə – zararlı]

Xannarnı quyğan sarayçıq:

Atañnıñ başın min anda

Alıp kilep quyğanmın.

Xənəkədəy küreklene,

Könəkədəy sılunı

Təñre üze miña birgəndə,

Tigen ulca qılğanmın.

Kismə-kismə sarı altın,

Möher suqqan saf altın,

Ence-gəvhər, yaqutnı

Xalqıma min barın

Kisep ulca qılğanmın!

Kəməlnıñ uğlı Kiñ Canbay,

Kire süzgə et Canbay!

Arıraq kitep söylə sin,

Birerək kilep tıñla sin!

Qolan qoyığa töşkəndə

Qorbağa ayğırlıq qılır; [qorbağa – göberle baqa]

Noradın turğa töşkəndə [turğa – ?]

Canbay avdarlıq qılır! [avdarlıq – tılmaçlıq]

Açma küzeñ, tişərmen,

Söyləmə, teleñ kisərmen!

Eçeñə kerep min sineñ,

Qara yılan bulıp gizərmen!

Aş birgənneñ ulısıñ,

Mal birgənneñ qolısıñ!

Qollıq qılıp cide balañ,

Cide buvınıñ qorısın!

Min ramazan ayında,

Aynıñ unbiş könendə,

Pəyşəmbə kön, comğa aqşam,

Aynıñ tulı tönendə,

Ay-kön bergə yörgəndə

Asıldan pəyda bulğanmın!

Qadıyrbirde yəş soltan,

Noradınnı önsez tabıp torasıñ;

Ozın uğı, kiñ cayı [cayı – cəyəse]

Töşə quysa qulına,

Sindəy əytkən soltannı

Cibərməsme ide ir üze,

Atañ barğan qaytmas yortnıñ yulına? [???]

Alçılar belən aldatıp,

Sadaq-savıt taşlatıp,

Xəylə belən qulğa alıp,

Qadıyrbirde yəş soltan,

Çöy ütkərep torasıñ; [?]

Zamanında belep əytkən ükenməs;

Quzağaçtan biyekmen,

Bolıtqa tisəm bögelməm,

Qaynaşıp betkən botaqmın,

Öyermə suqsa iyelməm;

Buralqı attan yarsumın,

Buğalaq salsañ tuqtamam;

Botırğaqtan qatımın,

Borınıma çöy ütkərsəñ çıdarmın.

Busğınçıqtan qıyışmın, [busğınçıq – ?]

Tezgə salsañ töz bulmam;

Aq diñgezdən açımın,

Şikər tüksəñ töçeməm,

Tulay baytaq iyəse

Tuqtamış atlı atañnı

Kisə qırıqqan arıslanmın!

Yörəgemə pıçaq tıqsañ da

Əytermen, hiç qurıqmamın;

Qoralsızlarnı qıynav,

Yoqlağannı üterü –

Köçsez keşe eşe ul,

Yünsez keşe eşe ul!

 

Noradın alay digəndə,

Pıçaqlap suqqan urındıq

Botın yarıp kergəndə,

Ayağınnan qan sarqıp,

Yözlegenə iñgəndə,

Qımşanmastan utırıp,

Turıdan cavap birgəndə,

Qadıyrbirde yəş soltan

Noradınğa tañ qaldı:

– Andıy batır ir buldıñ,

Ataña minnən sav yünəl.

 

Anı əytep yəş soltan,

Noradınnıñ qulın çişterde,

Eçerge, iyər saldırtmıy, [eçerge – iyər astına salınğan kiyez]

Menərenə at birde,

Caydaq atqa menderde, [caydaq – iyərsez]

İdelgə turı kiterde.

Tirləp kilgən atınnan

Yarasına ütep qara tir,

Yağır bulıp Noradın, [yağır – zəhərle yara]

Toralmaslıq bulsın dip,

Atnı qızu cilderde.

 

İdelgə kilgən İdegəy

İdel aşa qıçqırdı:

– Qanı uğlım Noradın? [qanı – qayda]

Anı miña cibərsen,

Bu cidəvne cibərim!

Qadıyrbirde bu yaqtan

Noradınnı salğa artlap

İdel ütə cibərde.

İke yaqtan ike sal

İkəve bergə kilgəndə,

Arıdan torıp İdegəy,

Noradınğa tulğap anı əytte:

– Cide kiçə berensə, [?]

Cir yalğışmas mırza uğlım!

Cide dəryə quşılıp,

Qotırınıp taşqanda,

Cil qayıqtay umravın

Cilgə birep aşqanda,

Taşqın tirən dəryənı

Bolıttay ütkən mırza uğlım!

Qola sarğıl balasın [sarğıl – ?]

Quğa çöygən mırza uğlım!

Qu qanatın sal itep,

İdel kiçkən mırza uğlım!

Qaz qanatın sal itep,

Cayıq kiçkən mırgza uğlım!

Salnı salğa bəyləçe!

Sal eçendə cidəvne

Yaxşı uñğarçı, mırza uğlım!

 

İdegəy alay digəndə,

Sallar salğa kilgəndə,

Noradın salnı sözderep,

Salnı salğa bəyləde.

Salda utırğan cide uğlı –

Cidəven də üterep,

Ana İdelgə qolattı.

İdelne kiçep Noradın,

İdegəygə kilgəndə,

Ğözer-ğafu ütenep,

Qulınnan übep yögende.

Yarasına ütep qara tir,

Yağır bulıp Noradın

Ul səğəttə yığıldı.

 

 

 

XVIII

Qadıyrbirde soltannıñ urda torğızıp, İdegəy östenə barğanı,

İdegəyneñ orışta ülgəne

Qadıyrbirde yəş soltan

Anda utırıp yar saldı:

– Dəvrən sörgən könemdə

İdegəy isən ikəndə,

İdel-yort miña bulmas,

Kürgən könem kön bulmas,

Ya İdegəy, ya də min!

Atlanıyıq, yatmıyıq!

 

Anı əytep yəş soltan,

Oran salıp atlanıp,

Bar urdasın cıydırdı.

Atadan qalğan qara tu

Sınğan ikən, sap quyıp,

Anı uñnan bastırıp,

Dum dumbağın ordırıp,

Xan urdasın torgızdı.

 

Kəməl ulı Kiñ Canbay

Qadıyrbirde soltanğa

Kiñəşen birep, anda əytte:

– Tulıqsığan ana İdel

Tulqına birep yatqanda,

İdeldən çirü küçerü

Qıyın bulır, soltanım.

İdel tuñsın, boz totsın,

Yul açılsın, soltanım;

İdegəy inde qarığan, [qarığan – qartayğan]

Altmışınnan yəşe uzğan,

Quya torsañ, ni bulır?

 

Canbay alay digəndə,

Qadıyrbirde soltanğa,

Ul süz anda yaqmadı,

Üz uyınnan qaytmadı:

– İdel tuñsa, kem kiçməs?

İdegəy ülsə, kem almas?

İdelne tuñmas borın kiçmək kirək,

İdegəyne ülməs borın almaq kirək.

Həy, moñaymañ, bilərem!

Qayta çapsam, kön kilde!

Qayırıp çapsam, baş kilde!

İdegəy ulı Noradın

Yağır bulıp qalğanda,

İdegəyneñ urdası

İgen-taru alğanda,

Ul kön miña ber kilde!

Atlanıyıq, yatmıyıq!

Tulıqsığan İdelne

Tuñmas borın kiçiyek!

Ülər bulğan İdegəy,

Ülməs borın alıyıq!

 

Qadıyrbirde alay digəndə

Altı yortı yuq bulğan

Altı yortqa altı bi,

Cide uğlı yuq bulğan

Cide ırudan cide bi,

Yarlığınnan ayırılğan

Yartı tarxan, yartı bi,

Cir-suvınnan ayırılğan

Yartı nəzir, yartı bi,

– Ras əyterseñ, xanım! – dip,

Anıñ süzen cöpləde.

Attan atın cıydırdı,

İrdən iren cıydırdı.

Qadıyrbirde yəş soltan

Çirüven əydəp quzğatıp,

Ana İdelgə kiterde,

İdelne aşa kiçerde.

Qadıyrbirde kilgəndə,

İdegəy anı sizgəndə,

Tora birep qorğanıp,

Yandaşların yanğa alıp,

Ul da quptı urınınnan.

 

Yav kilgənen belgən soñ,

Küp çirüne kürgən soñ,

Tarlan Büzne atlanıp,

Suğışqa dip baradır,

Ğəyrəte suday taşadır,

Açuvı çiktən aşadır.

Atına qamçı çalğan soñ,

Yavnı kilep basadır,

Qayda sadaq tartadır,

Qayda mıltıq atadır;

Qayda qılıç seltələp,

Qayda söñge belən batadır.

Ul çitennən kerəder,

Bu çitennən çığadır,

Quyğa kergən ber büre,

Büre quynı qıradır.

 

İrtə buldı, kiç buldı,

Qalın suğış – eş buldı.

Kön totılıp çañ buldı,

İke çirü ber kilep,

İke İdelneñ arası

İkesenə tar buldı.

Attan toyaq qalmadı,

Baştan qolaq qalmadı,

Taptalıp yatqan ülekneñ

İsəbe-sanı bulmadı.

Sansız tatar, qara yav,

Yaqadan-yaqa alışıp,

Bersenə-berse qaplanıp,

Teş-tırnağın aqtarıp,

Buğazğa-buğaz çəynəşep,

Ni bulğanın belməde.

Qaysı başın aqtardı,

Qaysı cirdə taptaldı,

Kiç bulğanda şul buldı –

Hər ike yaq az qaldı.

 

İdegəy andıy ir buldı:

Ülem, ülem digəndə,

Ülem kilep yözenə

Üle tının örgəndə

Çigenməde İdegəy.

Ülem, ülem digəndə,

Un meñ tömən san keşe

Ülemgə baş igəndə

İelməde İdegəy.

 

Qadıyrbirde soltanğa

Canbay anda monı əytte:

– Altmıştağı İdegəy

Xəldən xəle kitkəndə,

İke çirü ber kilep,

Qan zayağa kitkəndə,

Bermə-bergə ber çığıp,

Ber çükersəñ ni bulır? [çükersəñ – çüker isəñ?]

 

Canbay alay digəndə

Qadıyrbirde yəş soltan

Ğəyrəte kilep, anda əytte:

– İdegəy andıy ir ikən,

İdel-yortta ber ikən,

İrekle keşe ul bulıp,

İlne totqan ir ikən;

İdegəy ildə ber ikən,

İr sırtlanı ir ikən;

Büre bulıp barıyım,

Burbayınnan alıyım! [burbay – tezneñ asqı señere]

Arıslan bulıp barıyım,

Arvağın basıp alıyım! [arvağ –ərvəx, rux]

Ber davıl bulıp barıyım,

Ber çükerep bağıyım!

Atağı ölkən ul bulsa,

Anıñ da bulğan atağın

Üzemə tartıp alıyım!

 

Anı əytep yəş soltan,

Suvırıp alıp qılıçın,

Çaba kilep ul anda

İdegəygə tulğadı:

– Tübədəge dürt yoldız,

Tañ atar kön tuğandır!

Körən turı at qoyrığı

Dürt çaluğa tulğandır!

Qalğan-qotqan il bulıp,

Qadıyrbirde xan bulıp,

Elgərgedəy dan bulıp

Yəşər könnər tuğandır!

Köbələr belən qorğanıp,

Çöydəle balta qulğa alıp,

Çöydəgezgə ber menep,

Çabar könnər tuğandır!

 

Anda əytte İdegəy:

– Tübədəge dürt yoldız,

Tañı atar kön tuvalmas!

Körən turı at qoyrığı

Dürt çaluğa tulalmas!

Qalğan-qotqan il bulıp,

Qədirbirməs xan bulıp,

Tuqtamıştay dan bulıp

Yəşər könnər tuvalmas!

Köbələr belən qorğanıp,

Çöydəle balta qulğa alıp,

Qadıyrbirde, çöydəmə

Çabar könnər tuvalmas!

 

Qadıyrbirde tağı əytte:

– Qañtarda yavğan bolıttay, [qañtar – dekaber]

Zəhərle suvıq tösem bar,

Ezləp kildem üzeñne,

Suyışa torğan eşem bar!

 

Cavap birde İdegəy:

– Qabağınnan qar yavıp,

Kerpegenə boz tuñıp,

Ezləp kilgən Qadıyr belən

Yarışırğa köçem bar.

Anı da bel, Qadırav, –

Arıslan xəldən taysa da,

Ber sarıqlıq köçe bar!

 

Anda alay əyteşep,

İke tavday ike ir,

Tipke birep atına,

Berenə bere yünəlde.

Ciz köbəse şañğırap,

Qalqanı çığıp qalqayıp,

Berenə bere “şañq” itte.

Cir selkende, yarıldı,

Yarılğannan az qaldı;

Alatav belən Qolatav

Berenə bere bərelde,

Bərelgəndə sav qaldı!

Altı batman çuqmarın

İdegəy tulğap alğançı,

Çöydəle balta qulğa alıp

Qadıyrbirde ber suqtı –

İdegəyneñ qalqanı

Anda şıñlap yarıldı.

İdegəy anda çuqmarın

Yənə ber tulğap alğanda

Avan qullı Qadıyrbirde [avan – caylı, uñğan]

Yənə kilep ber suqtı –

Köbəse sınıp, qan çıktı.

Yənə ber suğıym digəndə,

Anda kilep İdegəy,

Altı batman çuqmarın

Öç tulğadı, ber suqtı,

Andıy itep ber suqtı,

At savrısı “çırq” itte.

Qadıyrbirde ber çükte,

Tübəsennən qan çıktı,

Qan çıqqanda can çıktı!

Ul atınnan avğanda,

Bilər şaşa qalğanda,

Atın sörep İdegəy

Qaça birde aradan!

 

Barın mırza anı əytte:

– Əy Tuqtamış biləre!

Tuqtamış buvını kiselde.

Xan bulır xan qalmadı.

Xannan qalğan qarışqı, [xan bilgese; asıltaşlar belən bizəlgən tayaq]

Qarışqısın kem alır?

Xan tağına kem menər?

Tulay yortnı kem bilər?

İdegəy isən qalğanda,

Xalqın cıyıp alğanda,

İñsez yatqan İdel-yort –

İl İdegəygə qalğanda,

Tuqtamışnıñ biləre

Bi bulır kön ber tumas!

Əy, Tuqtamış biləre!

Xan tağına kem menər?

İdegəygə kem citsə,

Citep başın kem alsa –

Xan tağına ul menər!

Cət bulıyıq, bilərem!

Ezennən basa barıyıq;

Yartı canı qalğanda,

Qalğanın da alıyıq!

 

Barın anı əytkəndə,

Unike türə, altı bi

İdegəyne ezləp töşkəndə,

Arı çabıp qaradı,

Bire çabıp qaradı,

Kergən cirne ayqadı,

Çıqqan cirne bayqadı,

Yaqınnan tota almadı,

Yıraqtan kürə almadı.

 

Unike türə, altı bi

Ezennən ezen çığarıp,

Quva kilep artınnan,

Külgə citep tuqtadı.

Qamışlıqqa kilgəndə,

Toyaq ezen kürgəndə,

Bilər anı qaradı:

Çıqqan ezen tapsa da,

Kergən ezen tapmadı.

 

Unike türə, altı bi,

İdegəy yənə bulmadı dip,

Əylənep kitmək bulğanda,

Barın mırza anı əytte:

– Həy, aldanmiq, bilərem!

İnde kitkən yulı yuq,

At çikerep qamışqa

Artı belən kergənder!

Monnan arı barmıyıq!

İdegəy isən ir bulsa,

Şul qamıştan alıyıq.

Cavap birmi bulmastır,

Tulğap sorap qarıyıq.

 

Qamışlıqqa yaqınlap,

Barın anda tulğadı:

– İdegəy ölkən ir ide!

İdegəy ölkən ir ide!

İdegəyneñ mengən atı

Avızı Aqtan Kir ide; [at iseme]

İdegəy andıy ir ide,

Olılarça yör ide.

Üzennən ber yəş keçegə:

“Sin torıp tor, gazizem,

Min atıyım”, – dir ide.

Üzennən ber yəş olığa:

“Min torıyım, gazizem,

Sin atsañçı”, – dir ide...

 

Barın anı əytkəndə,

Qalqa birep qamıştan,

İdegəy torıp anı əytte:

– Yağası altın kirəvkə

Yaqalaşıp yırtqan soñ,

Qıltıñlağan körənçə at – [qıltıñlağan – ?]

Qadıyravnı yıqqan soñ,

Sezdəyen sölteklərdən [söltek – söltər, skelet]

Qurqa torğan İdegəy yuq!

Kötə torıñ, çığarmın,

Söñgem qanğa tığarmın!

Kük kükrətep, qılıçım

Yəşen uynatıp suğarmın!

 

Anı əytep urınınnan

Quba kilde İdegəy.

Şam qılıçın qulğa alıp

Çığa kilde İdegəy.

Sul qulınnan can alıp,

Qalğan xəlen bar itep,

Ora kilde İdegəy.

Unike türə, altı bi –

İdegəy anda qamaldı,

Alar atta, ul cəyəv,

Unike söñge, altı uq

İdegəygə qadaldı.

Anda buldı ber suğış,

Qamış başın qan aldı.

 

Anda əytte İdegəy:

– Ülem belən qurqıtmañ,

Qurqa torğan uyım yuq!

Ülem turı kilə ikən,

Qotıla torğan buyım yuq.

İdem öçen ilsenep,

Cirem öçen cirsenep,

Xalığım öçen yaxşı uyım

Kükrək tulı cilsenep,

Körəşkənne xalığım

Añladımı – belalmam!

Añlamasa xalığım

Añlamastan ülalmam!

 

Barın berdəy aralap

Attan atıp yaralap,

Anda batır İdegəy

Unike irne üterde.

Qan yarası açılıp,

İdegəy xəle betkəndə,

Barın mırza ber citep,

İdegəyne ber çaptı.

Başı tənennən ayırılıp,

Təgəri birep anı əytte:

– Barın, siña ni qıldım?

Bereñ ike bulmasın!

Yortıñ-qarañ qalmasın!

Xannan xannı min yıqtım,

Xan bulıp sin də qalmassıñ!

Söt urınına qan qoydıñ,

Qanımnı tügep ni qıldıñ?

Qazan, Qırım, Acdarqan,

Qonımnı sorap qupqanda,

Ni bulğanın anda kürerseñ!

 

İdegəy başı anı əytep,

Köngə taba əylənde,

Əyləngəndə yənə əytte:

– Aldağı kön ağırğa

Bez barabız, ul kilməs!

 

Anı əytte də can birde.

İdegəyneñ başın kiskən Barın buldı,

Başnı kitergən Şırın buldı.

* * *

 

İdel-yortnı dav aldı,

Yav östenə yav kilde,

İdegəy əytkən kön kilde.

Çıñğıznıñ quyğan xan tağı

Qan tağı bulıp əverelde;

Xan sarayı qamaldı.

Qırım, Qazan, Acdarqan

Başlı-başlı il buldı,

Altın Urda taraldı.