URAL BATIR DASTANI

1-se bülek

Boron-boron borondan,

Keşe-maðar kilməgən,

Kilep ayaq baśmağan,

Ul tirələ qoro yer

Barlığın his kem belməgən,

Dürt yağın dingeð uratqan

Bulğan, ti, ber urın.

Unda bulğan, ti, boron,

Yənbirðe tigən qart menən

Yənbikə tigən ber qarsıq

Qayða barha, ularğa

Ul urında yul asıq.

Bıl qart menən bıl qarsıq

Qayðan bında kileven,

Ata-əsə, yer-hıvı

Qayða torop qalıvın

Üððəre lə onotqan, ti;

İkəvðən-ikəv şul yerðə

Başlap ğümer itkən, ti.

Tora-bara ul ikəv

İke ullı bulıp kitkən, ti:

Şülgən bulğan oloho,

Ural bulğan kesehe;

Bütən keşe kürməyse,

Tik yəşəgən dürtehe.

Donya-maðar yıymağan,

Qaşıq-ayaq totmağan,

Qaðan aśıp, ut yağıp,

Ular donya kötməgən.

Avırıv-hıðlav kürməgən,

Ülem barın belməgən,

Barlıq nəməgə ülem

Üðebeð, tip hanağan,

Hunarða at menməgən,

Qulğa haðaq totmağan;

Menərenə — arıślandı,

Balığına — surtandı,

Qoşqa söygən şoñqarðı,

Qan hurırğa hölöktö

Üð iştəre yahağan.

Bik borondan bulğanmı,

Yənbirðe üðe qılğanmı,

Bara-tora şul yerðə

Yola bulıp kitkənme,

Yırtqıs yənlek tottonihə,

Yənlek irkək buldınihə,

İrle-bisəle ikəvhe

Başın səynəp aşağan,

Şülgən menən Uralğa,

Ete menən arıślanğa,

Şoñqar menən surtanğa

Bütən hanın taşlağan;

Yırtqıs yənlekte totha,

Yənlek orğası bulha,

İrle-bisə ikəvhe

Yörəgene haylağan.

Ülən yemşər yən totha,

Qara hölök qaðağan,

Hölögönən hurðırıp,

Qandı hıvhın yahağan.

Bala üśep yetkənse,

Üðe yənlek totqansı,

Baş-yörəkte aşavðan,

Hıvhınğa qan esevðən

Ulandarın tıyğandar,

His yaramay, tigəndər.

Ay üśəhen kön üśep,

Balaları iś belep,

Şülgənenə un ike,

Uralına un tulıp,

Berehe, arıślan menəm, tip,

Berehe, şoñqar söyəm, tip,

Maðahına teygən huñ,

İke ulına Yənbirðe

Töşöndöröp birgən, ti.

İkegeð ðə — balamhıð,

Küðebeððeñ qaramhıð,

Teşər sağığıð ütməgən,

Bıvınığıð qatmağan;

Qulğa suqmar totorğa,

Qoşqa şoñqar söyörgə,

Əle arıślan menergə

Miðgelegeð yetməgən.

Min ni birhəm, aşağıð,

Min ni quşham, eşləgeð:

Künegergə hıbayğa —

Ana, bolan menegeð,

Sıyırsıqtıñ tubına

Yağılbayðı söyögöð;

Hıvhahağıð uyında,

Ana, aq hıv esegeð,

Qabırsaqqa tultırğan

Qandan avıð tartığıð», —

Tip bılarğa tağı la

Yola öyrətep quyğan, ti.

Qan esevðən balaların

Tağı ber qat tıyğan, ti.

Berðən-ber kön yetkəndə,

Qart menən qarsıq ikəv

Av avlarğa kitkəndə,

Şülgən, Ural ikəvləp

Torlaqta avlaq qalğanda

Ataları kitkən huñ,

Baytaq vaqıt ütkən huñ,

İke bala höyləşep,

Aşavðan hüð asqan da, —

Şülgən uylap torğan da,

Qan esevðən atahı

Nıq tıyğanın belhə lə,

«Esə kürməñ», — tihə lə,

Şülgən, Uraldı dimləp,

Oşolay tip əytkən, ti:

«Yənde qıyıp hunarlav

Qomarlı eş bulmaha,

Hıvhağanda qan esev

Təmle nəmə bulmaha,

Atamdar yoqo qaldırıp,

Kön də ikəv qayğırıp,

Ayaq-qulın taldırıp,

Beððe öyðə qaldırıp,

Yöröməś ine hunar, tip,

Ural, əyðə, bulmaha,

Qabırsaqtı asayıq,

Hər berenən að-aðlap,

Berər tamsı esəyek, —

Qandıñ təmen beləyek».

Ural: «Atam hüðen totamın,

Min ul qandı yotmamın.

Yeget bulıp yetməyse,

Töp yolanı belməyse,

İl giðep ber yöröməyse,

Isınlap ta donyala

Ülem yuğın kürməyse,

Suqmar alıp qulıma,

His ber yənde huqmamın,

Hölök hurğan qandı min

Qabırsaqtan yotmamın».

Şülgən: «Keşene yener ülemdeñ

Bında kilep sıqmaśın,

Beððe kilep tapmaśın

Atam höyləp birðe bit;

«Barı yəngə beð — ülem», —

Tip tağı la əytte bit!

İnde niðən örkəhen,

Qan esevðən qurqahıñ?

Ural: «Tilberlektə, tiðlektə,

Köslölöktə, ðurlıqta,

Tüðemlektə, haqlıqta,

Hiðgerlektə köndöð ðə,

Töndə yoqlap yatqanda,

Arıślan, bolan, qaplanı,

Ayıvı, tağı bütəne —

Ular beððən kəmme ni?

Taşqa huğılıp toyağı,

Ülən törtölöp ayağı

His ber saqta aqhamay;

Yəyge eśelə öś halmay,

Iraşqıla tun keyməy;

Berəy yəngə uqtalha,

Ber ðə suqmar yökməməy;

Qoşqa şoñqar söyörgə,

Surtan arbap balıqqa,

Et höslətep yənlekkə,

Şoñqar, etkə, arıślanğa,

Ömöt bəyləp surtanğa,

Hunarında intekməy;

Teş-tırnağı — qoralı,

Üð qulında teləge,

Ber ðə talmay beləge,

His aðamay yörəge

Yəşəp kilgən qaplanı,

Yulbarıśı, arıślanı

Şulay batır bulha la,

Barınıñ qoton alha la,

Ayağın bəyləp alğan huñ,

Muyınına bısaq halğan huñ,

İke küðe yəşlənep,

Yörəge huğa tügelme?

Atam beðgə höyləgən,

Beð əle his kürməgən,

Beððeñ yerðə bulmağan,

«Yavız ülem» — keşe, tip,

Uylamayðar, tiheñme?

Sabağına — surtanı,

Yomranına — kəzəne,

Quyanına — tölköhö, —

Barıhın teðep uylahañ:

Köshöðönə — köslöhö

Ülem bula tügelme?

Ülemdən qurqıp yaldımğa

Sumıp yatqan balıqtıñ,

Qayala sır-sır kileşep,

Örköp osqan qoş-qorttoñ

Totop, başın səynəgən,

Yörəgen yarıp aşağan,

Köshöð hanap barıhın,

Avlap, qomarın asqan,

Yamandarðıñ yamanı,

Şul yolanı tabıvsı,

Yerðə ülem səsevse —

Oşo tirələ beð dürtəv

Bulabıð huñ tügelme?

«Ülemdeñ iñ yavızı,

Bulğan yənde qıyıvsı», —

Tip, barıhı uylaşıp,

Beððe ülem hanaşıp;

Suqmar itep tırnağın,

Şoñqar itep yörəgen,

Bötəhe bergə tuplanıp,

Bergə kilep uqtalıp.

Beððeñ öśkə taşlanha, —

Atayım beðgə höyləgən,

Beð əle his kürməgən

Ülem şunda beððeñ də

Küð aldında baśmaśmı?» —

Tigən hüððe işetkəs,

Şülgən ber að uylağan,

Şulay ða ul üð hüðen

Uğa qarap quymağan, —

Qabırsaqtan að-aðlap

Qandı hemerep eskən, ti,

Atahına əytməśkə

Uraldan hüð alğan, ti.

Küp yən totop, hunarðan

Ata-əsəhe qaytqan, ti.

Yola buyınsa, küməkləp,

Tabın qorop dürtəvləp,

Barı yənde botarlap,

Bılar aşqa ultırğan.

Aşağanda uylanıp,

Ural bılay tigən, ti:

«Atay, bına bıl yənde —

Qasıp hinən, bośha la,

Yən ayamay qasha la,

His qotqarmay totqanhıñ,

Muyınına bısaq halğanhıñ.

Beððe şulay berəy yən

Kilep eðləp tapmaśmı,

Beðgə lə bısaq halmaśmı?»

Yənbirðe: «Könö bötör hər yəngə

Beð üleme bulabıð;

Qayða ğına qasha la,

Qaya, şırğa bośha la,

Beð ularðı tababıð,

Boğaðına bısaq halabıð.

Keşene totop aşarlıq,

Uğa bısaq halırlıq

Bında ber yən tıvmağan,

Beððe totop huyırlıq

Ülem bında bulmağan.

Boron beð tıvğan yerðə,

Atayðar torğan yerðə

Ülem bula torğaynı,

Bik kübehe yəştən ük

Yatıp ülə torğaynı.

Unda deyev kilgən huñ,

Küp keşene ülterep,

Deyev aşap kitkən huñ;

Yerðen öśtön hıv qaplap,

Qoro yere bötkən huñ;

Qasqan-bośqan keşelər

Ul tirənən kitkən huñ,

Ülemgə iş qalmanı,

Eşlərgə eş bulmanı.

Qasqan keşe barðır, tip,

Kürəheñ, uylap tormanı:

Əsəñ menən beð qasıp

Kitkənde ul kürməne.

Bında keşe bulmağan,

Berəv ayaq baśmağan,

Şuğa Ülem bıl yerðe

Kilep eðləp tapmağan.

Beð kilgəndə, bında əle

Yənlektər ðə əð ine,

Yere lə yünləp kipməgən,

Vaq-vaq küllek, hað ine.

Ural:

Atay, Ülemde eðləhəñ,

Unı tabıp bulamı,

Tap kilterep totqan huñ

Başına yetep bulamı?

Yənbirðe:

Ülem tigən yavız ul,

Küðgə his tə kürenməy,

Kilgəne his tə belenməy

Yəşəy torğan yanuar ul.

Uğa tik ber sara bar:

Deyev batşa yerendə

Əytələr, ber şişmə bar.

Şunan hıv eshə keşe,

His tə ülməy yəşəy, ti,

Ülemgə bireşməy, ti,

 

tip, Ülem turahında höyləgən də, aşap bötkəs, qabırsaqtarðı kilterep, qan esergə bulğan. Yənbirðe qart, qabırsaqtarðıñ büśkərgənen kürep, ulandarınan qandı kem eskənen qıśıp horay başlağan. Şülgən, berəv ðə esməne, tip aldağan. Yənbirðe qart huyıl tayaq alıp, balaların almaş-tilməş hıptırırğa totonğan. Ural şunda la ağahın qıðğanıp əytməy serəşhə lə, Şülgən tüðməgən, üð ğəyeben höyləp birgən. Yənbirðe qart tağı la öśtəp huqqılay başlağas, Ural atahınıñ qulınan totqan da, bılay tigən, ti:

 

Ataqayım, uylası,

Qulıñdağı huyılğa

Küð yügertep qarası.

Bıl huyıl da yəş bulğan.

Qabığınan ərselgən,

Bökhəñ, şartlap hınırðay

Qıv tayaqqa əverelgən.

Hin kiśməśtən boronda,

Üśkənendə urmanda,

Yeləś yeldər yalbırðap,

Yapraqtarı yelberðəp

Torğan ağas bulğandır.

Bal qorttarı, qoştarı

Almaş-tilməş qunğandır.

Qoştar qunıp hayrağan,

Oya qorop yəşəgən,

Botaqtarın haylağan

Aśıl ağas bulğandır.

İmsək imgən balalay

Tamırðarın tarbaytıp

Yer dımını imgənder.

Tamırınan aqtarğas,

Botağını botağas,

Balğañ bulğan taşınday,

Qoşqa söyör şoñqarðay,

Balıq totor surtanday,

Qan hurıvsı hölöktəy,

Yənlek avlar kösöktəy

Huqqıñ bulğan tügelme?

Mañlay tiren hıpırtıp,

Küp yıl ğümer uððırıp,

Yer öśtöndə tapmağan,

Töśön kürep belməgən,

Yörəgeñ his tatmağan

Ülem tigən yavızdıñ,

Tağı huqhañ balañdı,

Üð torlağıñ esendə,

Balalarıñ öśtöndə, —

Köshöððərgə köslönən,

Balalarğa atanan

Kilgənene kürergə

Əðerləndeñ tügelme?

Bögön ağamdı ülterhəñ,

İrtən mine ülterhəñ,

Yañğıð torop qalğan huñ,

Qartlıq baśıp alğan huñ,

Bökörəyep, tatarğap,

Arıślanına menalmay,

Hunarına sığalmay,

Şoñqarıñdı söyə almay,

Ularğa yem birə almay;

Arıślanıñ da, kösök tə,

Şoñqarıñ da, hölök tə, —

Barıhı asqa tilmerep,

Küðenə qan havðırıp,

As zarıqqan arıślanıñ,

Bəyðə torop ucarıp,

Asıvınan uqtalıp,

Bileñ bögöp, üðeñde

Boton-botsa botarlap

Bırağıtha ber saqta,

Ülem tigən yavızdı

Qarşılarğa torlaqta,

Atay, tura kilməśme?» —

 

tigən hüðen işetkəs, Yənbirðe qart Şülgənde tuqmavðan tuqtağan. «Ülemdeñ küðgə kürenməy kileve lə bar; şul Ülem kilgənder, mine şul qotortalır; şulay ða Ülemde berəyhe kürməy bulmaś, yənlek, qoş-qortto yıyðırıp horaşırğa kərək», —tip uylağan da, şularðı saqırğan, ti. Ural, yıyılğan yənlekkə, qoş-qortqa qarap, bılay tigən, ti:

 

«Ülem tigən yavızdıñ

Törön hanap beləyek,

Köslö köshöððö yeygən

Yolanı beð öðəyek.

Arabıððan, hanahaq,

Hər nögərðe qarahaq:

Qan da esməy, it yeyməy,

Berəvðeñ yəşen qoymay, —

Qaynıhı tamır aşap,

Qaynıhı ülən yemşəp,

Haman ğümer itkənen,

Yırtqıstarğa yem ösön

Balahın ürsetkənen

Barığıð ða beləler.

Ularğa Ülem yat tügel,

Qan hurğan, it yeygən —

Berehe lə duś tügel.

Yırtqıslıqtı bötörəyek,

Yañğıð qalğan Ülemde

Bergə eðləp ülterəyek!» —

Tigən hüðgə yırtqıstar,

Ularğa quşılıp Şülgən də, —

Barıhı qarşı kilgən ti,

Törlö hüððər bulğan, ti.

Qoðğon: «Min Ülemde tabıvðan

Ber ðə qurqıp tormayım,

Əmmə totop birevgə

His qasan da künməyem.

Qart bulham da, bıl eştən

Min ber üðem baş tartam.

Tağı öśtəp şunı əytəm:

Kösö yetkən köshöðgə

His hunarlıq qılmaha;

Əsənən tıvğan berəv ðə

Bıl donyala ülməhə;

Yer uttarı, ağastar

Zañına buyhonmaha;

Üð miðgele yetkəndə,

Köðgö qırav töşkəndə,

Yəşellek his bötməhə, —

Unan beðgə ni fayða?

Quyan hımaq, hər yənlek

Yılğa ike-ös tülləhə,

Töndə yöröp, yəşeldeñ

Barıhın da utlaha,

Bütən yəndər qañğırıp,

Aşarına tapmaha;

Öyör-öyör tup bulıp,

Qað, öyrəge, aqqoşo,

Şıbır-şıbır qoyonop,

Hıv öśtönə qaplanha;

Ğümerem buşqa uða, tip,

Yarım buşqa tuða, tip,

His ber yılğa aqmaha;

Yerðə şunday yola, tip:

Qoyonorðar, eserðər —

Beðgə tınğı birməśtər, —

Tip, şişmələr sıqmaha,

Yerðəge hıv tonsoha, —

Şul saqta beð nişlərbeð?

Yemde qayðan eðlərbeð,

Hıvðı qayðan eserbeð?

Başım halıp, yav asıp,

Küp sağında talpınıp,

Aslıq, tarlıq kürhəm də,

Küp zarığıp yöröhəm də,

Min qan esməy, it yeyməy,

Üləkhəneñ küð mayın

Ös köndə ber soqomay,

His donyala tora almam».

Ülemde eðləp tabırğa

Min hüðemde birə almam»,

Hayıśqan:

«Ülemdən qurqır yən bulha,

Qotolorğa yul eðlər,

Tül yəyergə uylaha,

İlde giðep yay eðlər»,

Hayıśqan əytkən hüððərðe

Yulbarıś ta, qaplan da,

Büre, burhıq, arıślan da,

Tipkes-öðgös qoştar ða,

Qarpır balıq — surtan da, —

Bötə yırtqıs xup kürgən.

Ülən yemşər xayuandar,

Torna, öyrək, qır qaððar,

Tuğaðaq menən sel, qorðar

Bala sığarıp, tül yəyep,

Balaları qoş bulıp,

Üð aldına osqansı,

Yəy miðgele uðğansı,

Şır urmanlıq eðlərgə,

Baymanlıqta tüllərgə, —

Tip barıhı uylağan.

Qoralayı, bolanı,

Qıðıl sikə quyanı,

Ayağına mahayıp,

Ber avıð hüð əytməgən.

Turğay, maysıl, sıyırsıq,

Səvkə, qarğa, buð səpsek,

Mır-maðarðı aşağas,

Hüð əytergə oyalğan.

Kəkük tağı: «Oyam yuq,

Balam tigən qayğım yuq:

Bala — bavırım, tigəndər,

Bala ösön köygəndər

Ni teləhə, — miñə şul», —

Tip, urtağa halğan, ti.

Barıhı törlösə höyləp,

Törlöhö törlö uylap,

His berlekkə kilməyse,

Qırqa ber uy əytməyse,

Tarqalışta qalğan, ti...

Qart bınan huñ hiśkəngən.

Yañğıð avğa sığırğa

Bınan arı şikləngən.

Berðən-ber kön dürtəvləp,

Bılar avğa kitkən, ti,

Küp yerðərðe ütkən, ti;

Küp yən alıp, şatlanıp,

Avðan bılar qaytqan, ti.

Avlap alğan qoştarðıñ

Arahında ber aqqoş,

Ayaqtarın bəyləgəs,

Başın qırqıp taşlarğa

Babay bısaq qayrağas,

Qanlı yəşen tükkən, ti,

Üð zarını əytkən, ti:

«İl kürergə sıqtım min,

Yer qoşonan tügelmen, —

Yəşəy torğan ilem bar,

İlheð yetem tügelmen.

Yerðə his kem tıvmaśtan,

Berəv ayaq baśmaśtan,

Quş bulırğa yər eðləp,

Yerðə his kem tapmağas,

Bütən yəndən haylarğa

Berəvhen tiñ kürməgəs, —

Kükkə osop yər eðləp,

Ayðı, Qoyaştı küðləp,

Üðenə yər haylağan,

İkehen də arbağan,

Bar qoştarğa baş bulğan,

Samrav atlı atam bar.

İke balahı bulğan,

Balahı la, üðe lə

His avırıv kürməgən,

His berəvhe ülməgən.

Əle lə batşa atayım,

Yebəregeð heð mine,

Üð ilemə qaytayım.

Mine bülep aşap ta,

Səynəp mine yotop ta,

Barıber aş bulıp heñməmen;

His aş bulıp heñməmen;

Yənşişmənən hıv alıp,

Əsəm tənem yıvðırğan.

Üð nurına huğarğan

Barığıðğa bildəle

Qoyaş tigən əsəm bar.

Yebəregeð heð mine,

Atam barıber tabır ul,

Kilep yavlap alır ul.

Samrav tigən batşanıñ

Homay tigən qıðımın;

Altın səsem tarqaham,

Nurğa ilde küməmen:

Köndöð yergə nur hibəm,

Kisen ayğa nur birəm;

Yebəregeð heð mine,

İlemə min qaytayım;

Yənşişməneñ hıv yulın

Heðgə əytep kitəyem», —

 

tigən hüððe işetkəs, Yənbirðe qart menən Yənbikə qarsıq uldarına kəñəş itkəndər. Şülgən Homay qoşto aşav yağında,Ural qotqarıv yağında bulıp, ıðğış kitkən. Ural qoşto Şülgəngə birməy tartıp alğan da sitkərək iltep quyğan. «Qayğırma, xəðer tamaqlanam da üðeñde ata-əsəñə iltep tapşıram!» tip, ataları yanına kilep ultırğan. Bılar aşarğa ultırğas,qoş hav qanatın helekkən, — ös qavırhını töşkən. Şularðı hınğan qanatınan sıqqan qanğa buyap, yergə taşlağan ikən, — ös aqqoş kilep, qıððı kütərep alıp kitkən. Yənbirðe qarttar Yənşişməneñ yulın horaşa almay qalıvðarına ükengən. Qart şunda uq Şülgən menən Uralğa, qoştar qarap osqan yaqqa taban küð yaðmay kitergə, arttarınan küðətep barıp, Yənşişməneñ urının tabırğa, əgər yulda Ülem osraha, başın qırqıp alıp qaytırğa quşqan. İke ulın ike arıślanğa menderep oðatqan, ti.

 

2-se bülek

Ural, Şülgən ikəvləp,

ön-tönön, ay-yıl hanap,

Tav artılıp, hıv kisep,

Qara urmandar ütep,

Haman alğa kitkən, ti.

Bara torğas, ber zaman

Ber yılğanıñ sitendə,

Ber ður ağas töböndə,

Ður tayağı qulında

Aq haqallı ber qartqa

Bılar barıp yetkən, ti,

Barıp sələm birgən, ti.

Qart qarşı alğan, ti,

Yul başını bılarðıñ

Qart ta horaşıp belgən, ti.

Üð uyðarın bılar ða

Qartqa höyləp birgən, ti.

Qart uylanıp torğan da,

Haqalını hıpırıp,

Bılarğa küð yörötöp,

İke yuldı kürhətep,

Bılay tiep əytkən, ti:

«Bına heðgə ike yul:

Hulğa kithəñ, yul buyı —

Uyın-kölkö tön buyı,

Qayğı-etlek kürməyse,

Barlığın da belməyse,

Rəxət yəşəy baymanda;

Büre, harıq yalanda,

Tölkö, tavıq urmanda

Bergə yəşəp, duś bulıp,

Samrav qoşqa baş eyep,

Qan da esməy, it yeyməy,

His Ülemgə yul quymay

Yəşəp kilgən ber il bar;

Yaqşılıqqa yaqşılıq

Qıla torğan yola bar.

Uñğa kithəñ, yul buyı —

İlav-hıqtav yıl buyı;

Yavızlıqta dan alğan,

Batşahınan, başqahınan

Qayğı, etlek kürevse,

Qanlı yəşen tügevse

Qatil batşa ile bar;

Tav-tav keşe höyəge,

Qanğa batqan yere bar».

Qarttan bını işetkəs,

Yuldar serene beleşkəs,

Ural, Şülgən ikəvhe

Şunan şıbağa totoşqan,

Yul bülergə uylaşqan,

Üð arahı höyləşkən:

Hulğa kitev — Uralğa,

Unğa kitev — Şülgəngə

Şıbağalı yul bulğan.

Şülgən bığa künməgən:

Min uðaman əle, — tip,

Min baramın hulğa, — tip,

Üðenə huldı haylağan,

Üð tigənsə davlağan:

Ural küngən uñ yaqqa,

Şülgən kitkən hul yaqqa.

Ural unğa kitkən huñ,

Oðon yulğa töşkən huñ,

Küp hıvðarðı kiskən, ti,

Küp tavðarðı aşqan, ti;

Bara torğas, ber tavðıñ

İtəgenə yetkən, ti.

Büre talap, öðgöləp,

Hırðay qanğa tuðğanday

Telgeləngən arqahı,

Ayırılğan yelkəhe;

Süplek tipkən tavıqtay,

Qul-ayağı yarılğan;

Tamır aşap, yer qaðıp,

Avız-bite qarayğan;

Qırav huqqan üləndəy,

Yözö-töśö harğayğan;

Sutlap yunğan ağastay,

Baltır ite hulığan;

Bire uñalğan ağastay,

Yelek başı surayğan

Ber qarsıqqa hırışqan;

Köngə yanğan təndəren,

Şırt qaplağan səstəren,

Huplap yunğan ağastay,

Baltır ite, beləgen,

Avða tuyğan qıyğırzay,

Kəpəyep torğan kükrəgen,

Quğa aşa yılmıldap

Torğan küldəy küððəren,

Bal qortonday ıqtımat

Neskə hılıv bildəren, —

Oyalıpmı, qurqıpmı, —

Qarsıqqa hırışıp mataşqan

Ber hılıv qıðıqayğa

Ural barıp tap bulğan.

Ural yaqın barğan, ti,

«Qurqmağıð, tip əytkən, — ti.

Min kiləmen yıraqtan,

Üðem tıvğan torlaqtan,

Bala inem kitkəndə,

Küp ildərðe ütkəndə;

Min keşegə teyməmen,

Unıñ qanın qoymamın;

Ülem tigən yavızdı

Ülterergə uylaymın;

Əyðə, yaqın kilegeð,

İl xəldəren höyləgeð», —

Tigəs, bılar yılmayğan,

Urınınan quðğalğan.

Tuðğan səstəren əbey

Qolağına qıśtırıp,

Urınınan quðğalıp,

Ber að küðen ðuraytıp,

Aðıraq buyın turaytıp,

Bılay tiep əytkən, ti:

Yıraq ildən ikənheñ,

İzge uyða kilgənheñ.

Ay yegetem, belhəñ hin,

Beððeñ ildə bulhañ hin,

Qatil batşa eşləgən

Eştərene kürhəñ hin;

Avırıv-hıðlav kürməyse,

Ülem başqa kilməyse,

Qatın-qıððı, ir-attı,

Ayırmaśtan yəş-qarttı,

Qul-ayağın bəylətep,

Arıvðarın haylatıp,

Yıl da ber qat yıyðıra,

Harayına aldıra;

Qıðı haylay yegeten,

Üðe haylay qıð-qırqın,

Qalğandarın tağı la

Yarandarı qarayðar,

Üððərenə haylayðar;

Bütəndəren ayamay,

Qanlı yəşkə qaramay,

Terelətə, hav köygə

Qıðın külgə haldıra,

İren utqa yandıra;

Atahı ösön, üðe ösön,

Yarandarı danı ösön,

Üðe tıvğan könö ösön,

Yıl da ber qat Təñre ösön

Qanlı qorban uððıra.

Bına min də — un bala

Kürgən əsə donyala.

Dürtehen haylap aldılar,

Bişehen hıvğa haldılar.

Qartım, yörəge hıðlağas,

Tuğıð bala yuğalğas,

Qarap torop tüðməne,

Nişlərene hiðməne:

Yən asıvðan uqtalıp,

Balaların qıðğanıp,

Ber yaranğa ıntıldı,

Baxırqayım şul köndö,

Küð aldında ükhetep,

Tereləy yergə kümelde.

Kinyə balam qalğaynı,

Ber yaranı kilgəyne,

Alam üðen, — tigəyne —

Bala bavır bulğanğa,

Alıp qastım urmanğa.

Mindəy balalı əsə,

Qasqan ir-at küp bında,

Barıhı la qan ilap,

Yöröy qasıp urmanda.

Yeget, izge ikənheñ,

Yaqşı uyða kilgənheñ,

Arı barma, qayt kire,

Qanlı yergə kilgənheñ,

Yavız ilgə kilgənheñ.

«Hıvðar kisep, tav aşıp,

Küp yıl buyı kilgənmen,

Küp yuldarðı uðğanmın;

Küð yəşergən Ülemde

Eðləp bında, tapmaham,

Başın sabıp özməhəm,

Əytkənemə yetməhəm,

Unı yerðən yıymaham,

Ural bulıp yöröməmen!» —

Tigən hüðen əytkən də,

«Hav bulığıð», — tigən də,

Arıślanına mengən də

Qatil batşa yortona

Ural qarap kitkən, ti;

Ber nisə kön ütkən ti,

Şunday yergə yetkən ti:

Ber əsənən tıvğanday,

Ber töś keyem keygəndəy,

Barıhı la şəp-şərə

Törköm xalıq yıyılğan,

Allı-artlı teðelgən,

İrðər, qıððar ayırılıp,

Uram-uram quyılğan.

Yarandarı törtköləp,

Tigeðheðen tigeðləp,

Qamsılap ta huqqılap

Yöröhə lə, hüð əytməy,

Tel də qıbırðata almay

Torğan xalıqqa barğan,

Mayðanğa bıl küð halğan.

Bıl törkömdən sittərək,

Un biş aðım qırðaraq,

Küðen-başın şəmərtep,

Yörəktəren hıqtatıp;

Balaları qurqışıp,

Imlap qına höyləşep,

Qayğırışıp, ilaşıp

Torğan ata-əsələr

Yanına barıp tuqtağan,

Xəl-əxüəlen horağan,

Üð teləgen höyləgən.

Ural hüðen barıhı

Yotonoşop tıñlağan,

Arahınan ber qartı

Oşolay tip höyləgən:

«Yeget, hineñ töś-başıñ,

Aptıraşlı qaraşın,

Arıślan menep kileşeñ

Sit bulırðay kürenə.

Beððeñ ildə batşa bar,

Yaranınan türə bar;

Bına bıl xalıq esendə

Törlö ırıvðan keşe bar.

Hər yıl batşa tıvğan kön

Ata-əsəhe xaqı ösön

Batşa tıvğas, hıv alıp,

Yıvğan qoyoho ösön

Qorban birer yola bar.

Batşanıñ tıv biðəge —

Qara qoðğon qoşo bar,

Şul qoştarðı yıl hayın

Hıylay torğan könö bar.

Ana, yeget, kürəmheñ,

Ul qoştarðı beləmheñ,

Kilep tavğa qunğandar,

Yem bulırın belgəndər.

Qoyoğa qıððar halğan huñ,

Qıððar şunda ülgən huñ,

Barıhın alıp qoyonan

Qoðğondarğa taşlayðar,

Ular şunda aşayðar.

Bınav bəyle yegettər

Hər ırıvðan kilgənder.

Batşa qıðı yıl hayın

Təvðə haylay berəvhen;

Unan qala batşa üðe

Qoldar haylay harayğa;

Unan torop qalğanı —

Təñre ösön qorbanğa», —

Tip höyləp tə bötməgən,

Zarın əytep yetməgən —

Altın təxet öśtöndə

Batşa qıðı ultırğan,

Dürt yağınan dürt qolo

Təxetene kütərgən,

Baśmalatıp artınan,

Ber yaranı eyərgən,

Bınıhı üðe artınan

Qalğandarın eyərtkən.

Kilep yetkəs, ti, bılar:

«Tigeð, yaqşı toroğoð,

Batşa qıðı kilə bit,

Yaqtı yöðlö bulığıð!» —:

Tip berəvhe əytkən, ti.

Saftı boðop torğandı

Qamsı menən huqqan, ti.

Batşa qıðı şul saqta

Kilep yetkən mayðanğa;

Ural da rət boðmağan,

Baśıp torğan ıñğayğa;

Batşa qıðı, aralap,

Ber yegette haylağan,

Arahınan oqşarðay

Ber yeget tə tapmağan.

Aðaq siktə, yaqınlap,

Uralğa kilep yetkən, ti,

Tuqtap torop şul yerðə

Uralğa küð tekkən, ti;

Qulına alıp ber alma

Uğa bülək itkən, ti.

Batşa qıðı mayðanda

Başqa haylap tormağan,

Uraldı alıp barırğa

Ber yaranğa ımlağan.

Qıð təxetkə ultırğan,

Tağı qoldan kütərtep,

Harayına yullanğan.

«Batşa qıðı höyðö bit,

Batşa keyəve buldı bit!» —

Tip, barıhı şav kilep,

Yarandarı zıv kilep,

Xalıqtı sitkə tarqatıp:

«Əyðə harayğa, yeget,

Batşa qıðı kötə», — tip,

Uralğa yola añlatıp,

Ber yaranı şul saqta

Yul başlarğa bulğan, ti,

«Keyəv buldıñ beðgə», — tip,

Arqahınan höygən, ti.

Ural bığa künməgən,

Harayğa ul kitməgən.

«Min yolanı belməyem,

Eş aðağın kürəyem,

Aðaq barham, barırmın,

Qıððı eðləp tabırmın», —

Tiep Ural əytkən, ti,

Yarandarðıñ hüððəren

Şulay kire qaqqan, ti;

Ə tegelər qorsayıp,

Qıðğa əytə kitkən, ti.

Küp tə vaqıt ütməgən,

Mayðanda şav-şıv bötməgən,

Alğasqılar yul başlap,

Dürt batırın eyərtep,

Qoldan təxet kütərtep;

Buralanğan döyələy,

Qanhırağan ayıvðay

Küðenə qan havðırıp,

Küð qabağın toyzorop,

Ucar səsep, mat qurıp,

Qaban susqa yelkəle,

Fildəy yıvan baltırlı,

Qımıð tulğan habalay,

İmənes yıvan qorhaqlı,

Ucarınan xalıqtıñ

Başın yergə eyðerep,

Qatil batşa kilgən, ti,

Barıhın da aralap,

İr-qol haylap ütkən, ti.

«Bınıhı harayğa barır, tip, —

Bınıhı qorbanğa bulır», tip,

Qol haylavın bötkən, ti.

Qıð haylavğa küskən, ti.

Qıððar haylap yörögəndə,

Ber hılıvğa yetkəndə,

Ber yaranın saqırtıp:

«Teşen qara», — tigən, ti.

Alhıv yöðön qaplağan

Qulın qıððıñ alğan, ti;

Kükrəktəren qapşağan,

Bilen totop qarağan, —

«Harayğa bıl yarar, tip,

Bütənen üðegeð qarañ, tip,

Arıvðarın haylağıð,

Kərəgensə alığıð», —

Tiep batşa əytkən, ti,

Yarandarğa quşqan, ti.

«Qalğandarı əsəmdeñ,

Mine yıvğan qoyomdoñ

Qorbanına qalır», - tip,

Aðaq hüðen əytkən, ti.

Asıvlanıp, şul saqta

Qıðı kilep yetkən, ti,

Ural yanına ütkən, ti,

Üpkə hüðen əytkən, ti:

«Yeget, hine haylanım,

Harayıma barmanıñ,

Alma birep ımlanım,

Mine tiñgə almanıñ,

Kire qaqtıñ hüðemde,

Bötə qoldar aldında

Qara itteñ yöðömdö», —

Tigən hüððe işetkəs,

Batşa töşkən təxettən:

«Qayhı ırıv yegettən

Mineñ qıðım xurlanğan?» —

Tip Uralğa kilgən, ti,

Tökörök səsep avıððan

Hüðen höyləp kitkən, ti:

«Əy, yeget, hin zatımdı,

Qatil batşa atımdı,

Keşe tügel, bıl ildə —

Min biləgən hər yerðə —

Qoşo-qorto, yənlege

İşetep tə, kürep tə,

Gürendəge ülek tə,

Añlağanın beləheñ!

Qıðım əytkəs barmaysa,

Nimə uylap torahıñ?

Niñə yolam boðahıñ,

Barmay vaqıt huðahıñ?»

«Batşa tigən nəməne,

Keşe huyır yolanı

İşetep tə, kürep tə,

Nisə yıldar yöröp tə,

His ber yerðə kürmənem,

Barlığın da belmənem.

Min yat yola belməyem,

Ülem tigən yavızdı

Ülterergə eðləyem.

Yolanan da qurqmayım,

Ülemdən də örkməyem,

Keşe tügel, qoşto la,

Ülem kilə qaldınihə,

Kilep qulın haldınihə,

Unı birep Ülemgə

Qul qavşırıp tormamın!

Bına, qarap torayım,

Bar yolañdı kürəyem,

Aðaq siktə üð uyım

Hiñə əytep birəyem», —

Tigən hüðen işetkəs,

Uraldıñ töptö sit keşe

İkənlegene belgəs,

Yarandar ða, batırðar,

Batşa yaqlı qart-qorolar,

Batşa qıðın Uraldan

Uğa qıððı birevðən,

Unı keyəv qılıvðan

Barıhı la könləşkən;

[Ülem kötkən barı xalıq

Mını işetep qıvanıp,

Üð arahı höyləşkən.]

Batşa bığa şaşqan, ti:

«Bınday tintək haylama,

Küðeñ yuqqa taldırıp,

Yuq keşegə qarama,

Qaytsı, qıðım, qayt, əyðə,

Harayıña kit əyðə», —

Tip qıðına əytkən, ti.

«Qorbandarðı totmağıð,

Qıðın hıvğa halığıð,

İren utqa atığıð.

Bıl yegette bığavlap,

Mineñ yanğa oðatığıð», — tip,

Dürt batırğa quşqan, ti.

Üðe, təxetkə ultırıp,

Başqarıvðı kötkən, ti.

Yarandarı qıððarðı,

Qulı bəyle irðərðe, —

Qıðın hıvğa taşlarğa,

İren utqa tapşlarğa

Quðğalışa başlağas,

Xalıq sır-sıv ilaşqas,

Ural ırğıp sıqqan, ti,

Oşo hüðen əytkən, ti:

«Min kürenməś Ülemde

Yuq itergə sıqqanmın;

Qan qoyovsı batşanan,

Keşe aşar deyevðən

Bar keşene qotqarıv,

Yənşişmənən hıv alıp,

Ülgəndərðe tereltev

Ösön tıvğan batırmın!»

Xalıq ilap torğanın

Küð aldında kürgəndə,

Yənde alır yavız Ülem

Keşegə qulın halğanda,

İrmen tigən ir-batır

Şıp-şım qarap torormo?

Yavızdarğa yul quyıp,

Batır qurqıp qalırmı?

Kit, yarandar, artaban,

Töş, ður batşa, arbanan,

Qoldar qulın sisegeð,

Qıððar qulın sisegeð!»

Batşa bını işetkəs,

Qıðarınğan, bürtengən,

Qısqırınğan, yekergən,

Batırðarına qarap:

«Ülem eðləp yöröhə,

Qanğa hıvhap tilmerhə,

Kürhətegeð Ülemde,

Tanıtığıð ilemde!» — tip,

Qatı farman birgən, ti.

Təne yöntəś ayıvðay,

Üððəre ður deyevðəy

Dürt batırı kilgən, ti,

«Alıştanmı, tartıştanmı? —

Hayla berðe!», — tigən, ti.

«Ərəm bulıp quymağıð,

Təvðə şunı uylağıð.

Üðegeððən köslörək

Berəy xayuan haylağıð»,

Tigəs, bılar yaman kölgən, ti.

«Ay-hay batır ikənhen!» —

Tip, batşa la, barı la

Mıśqıl itep quyğan, ti.

Qatil batşa asıvðan

Ni əytergə belməyse,

Uylap-nitep tormaysı:

«Qanhırağan ikən bıl,

Yənherəgən ikən bıl, —

Harayımdı kütərgən

Ügeðemde kiltereñ:

Ügeð qılır qılıqtı,

Heð batırðar, tik toroñ», —

Tigən hüððe işetkəs,

Barı xalıq qurqqan, ti.

Uraldı bik qıðğanıp,

Ərəm bula yeget, — tip,

Xalıq küð yəş tükkən, ti.

Atahına yalbarıp,

Qıðı la kilep yetkən, ti:

«Ataqayım, quysəle,

Yuqqa ərəm itməle!

«Keyəv hayla üðeñ», — tip

Miñə birgən hüðeñ bar.

Bıl yegette haylanım,

«Keyəvem», tip uylanım,

Höyləşergə yegetteñ

His yayına quymanıñ.

Ataqayım, quysəle,

Yuqqa ərəm itməle!» —

Tiep qıðı əythə lə,

Qanlı yəşen tükhə lə,

Qıðı hüðen almağan,

Qıð yayına quymağan.

Yerðe tırnap, ükerep,

Şılağayın ağıðıp,

Tavðay ügeð kilgən, ti.

Ural aldına kilep,

Baśıp qarap torğan da,

Muyının aðıraq borğan da:

«Yeget, yergə atmamın,

Serep, tuðan bulğansı,

Yelgə osop tuðğansı,

Mögöðömdö haqlarmın,

Hine şulay qaqlarmın!»

Tip Uralğa əytkən, ti.

«Min də ərəm itergə,

Ügeð, hine tırışmam,

Yafalanıp, kös tügep,

Hineñ menən sayqaşmam.

Donyala hin keşenən

Köslö yuğın tanırhıñ, —

Ügeð tügel, toqomoñ menən

Keşegə qol bulırhıñ», —

Tigən hüðgə bıl ügeð

Asıvlanıp ıntılğan,

Mögöðönə alırğa

Uralğa ul uqtalğan.

Ural batır ügeððe

Mögöðönən alğan, ti.

Tırışqan, ti, ügeð ðə,

Tırmaşqan, ti, ügeð ðə,

Işanha la mögöðgə,

Isqınalmay Uraldan,

Tubığınan batqan, ti;

Kösörgənep tırışqas,

Avıðınan ügeððen

Qap-qara qan aqqan, ti;

Öśkö teşe töşkən, ti,

Ügeð xəlheðləngən, ti,

Səsəp, əlherəgən, ti.

Bını kürep Qatil da,

Yarandarı la, barı la

Aptıravğa qalğan, ti.

Ural hüðenən kitməgən,

Ügeððe ərəm itməgən,

Şaqarıp ike mögöððö,

Batqan yerðən ügeððe

Kütərep alıp quyğan, ti.

Ügeððeñ dürt toyağı

Urtalayğa yarılıp,

Arahına qom tulıp,

Hırðay qanğa tuðğan, ti.

Ural: «Qulım teygən mögöðöñ

Kəkerəygən köyönsə,

Teşen töşkən avıðıñ

Öśkö teşeñ üśməysə,

Ayırılğan toyağın

His tə berekməyensə,

Üðeñ tügel, balañ da

Məñge qalır şul köysə.

Keşe kösön kürðeñ hin,

Xəlheðlegeñ beldeñ hin,

Keşegə mögöð sayqama,

Yeñermen tip, ayqanma!» —

[Tigəs, ügeð qurqqan, ti,

Aqhaqaldar, batşa la

Aptıravğa qalğan, ti.

Qatil seren birməgən.

«Ber tabandan uqtal!», — tip,

Dürt batırğa ımlağan.

Batırðarı kilgən, ti.

«Yəneñ sıqha qulımda,

Təneñ qayða taşlayım?

Sorğatqansı ülməhəñ,

Qayhı ilgə söyəyem?» —

Tip, ber batır Uralğa,

Alıp hüðen əytkən, ti.

Ural bınan qurqmağan,

Dürt batırğa qarşı torop,

Alğa taban atlağan.

«Dürtegeð ðə kilegeð,

Ülem eðləp yörögən

Batır kösön belegeð;

Qulığıðða yən birhəm,

Arıślanıma biregeð;

Kösögöð yethə taşlarğa,

Yənşişməgə söyögöð,

İnde heð ðə əytegeð:

Mineñ qulğa töşhəgeð,

Kübələktəy oshağıð,

Qayða qaray söyəyem?

Deyevðərðe qıyratıp,

Yənşişmənən hıv alıp,

Kire heðgə kilgəndə,

Heððe eðləp yörögəndə,

On-talqanday itegeððe,

Kübələktəy yənegeððe

Qayhı yerðən tabayım?» —

Tigəs Ural, kölgəndər.

«Kösöñ yethə atırğa,

Hırttı yergə halırğa,

Batşa menən yarandarðıñ

Aldına qaray taşlarhıñ», —

Tip mıśqıllap quyğandar,

Dürte berðən uqtalıp,

Yəbeşkən, ti, batırğa.

Ural totop berehen,

Olaqtırğan batşağa,

Qalğan ösöhen ber yulı —

Yarandarı aldına.

Yer helkengəndəy bulğan,

Yarandar ða, batşa la,

Olaqtırğan batır ða

On-talqanğa qalğan, ti,

Küððən ğəyep bulğan, ti.

Qan ilağan əsələr,

Hıqtap torğan atalar,

Qulı bəyle balalar, —

Barıhı la kürgən, ti,

Yabırılıp Uraldıñ

Barıhı yanına kilgən, ti.

Ural harayğa barğan, ti,

Bar xalıqtı yıyğan, ti,

Qasqan-bośqan — barına

Üð yortona qaytırğa

Ural farman birgən, ti.

Aranan baş haylatıp,

Üðe kitmək bulğan, ti.

Xalıqtar yıyın qorğan,

Ural urtala bulğan.

Xalıq esendə iñ qartı

Bılay tiep əytkən, ti:

«Yeget tə yeget ikənheñ,

Yeget, batır ikənheñ.

Yörəgenə tayanıp,

Beləgenə hıðğanıp,

Beððəyðərðe qıðğanıp,

Kilgən batır ikənheñ,

Yeñep yatır ikənheñ!

Batşa asıvın quptarğan,

Hiñə qarşı öskörgən,

Şul ayqanlı beððərðe.

Şatlı azat ittergən

Batşa qıðı buldı bit,

Ul səbəpse buldı bit.

Hine höyöp şavlaştı,

Atahı menən davlaştı;

Batşa qıðın al, yeget,

Bında torop qal, yeget!» —

Tigən hüððe işetkəs,

Barıhı la dimləşkəs,

Ural almaq bulğan, ti,

Qıððı alıp, tuy yahap,

Ber að qalmaq bulğan, ti.

 

3-sö bülek.

Uraldıñ Zərqumdı ülemdən alıp qalğanı, unıñ menən atahı Qəhqəhə batşağa barğanı, ser harayın asqanı, Gölöstandı üðenə alğanı

 

Ber nisə kön bulğan huñ,

Qıððıñ tuyı uðğan huñ,

Ural tağı kitkən, ti,

Küp hıvðarðı kiskən, ti.

Bara torğas, ber yerðə,

Ber qaya tav bitendə,

Uypat saya esendə

Arıślanınan töşöp,

Yal itergə yatqanda,

Yılan ıślağan tavış

Qolağına salınğan.

Irğıp torop urınınan,

Tirə-yağına qaranğan.

Yıraq tügel, yaqında,

Ber qulqınıñ yanında:

Beyeklegen qarahañ, –

Arıślan aşa kürenməś,

Oðonloğon ülśəhəñ, –

Yöð aðımda tükəlməś,

Ğələmət ber ður yılan

Qulqı esenən höðöp,

Totop alğan ber bolan.

Ay, ayqaşa, ti, bılar,

Hay, sayqaşa, ti, bılar;

Aðaq siktə tüðalmay,

Yılanğa qarşı toralmay,

Səsəp, yığılğan bolan,

Art hanınan bolandıñ

Şunduq qapqan, ti, yılan.

Ural barğan yügerep;

Yılan qoyroğon bolğap,

Dulay, ti, ağas hındırıp.

Uraldı la yotorğa

Qoyroq menən huqqan, ti,

Ural urap yılandıñ

Qoyroğonan totqan, ti.

– Yebər hin bolandı! – tip,

Yılanğa Ural əytkən, ti.

Yılan ber hüð əytməgən,

Bolandıñ ul art hanın

Səynəgən də səynəgən.

Tırışqan, ti, bıl yılan

Üð teləgen itergə,

Bolandı yotop bötörgə

Tırışha la, bulmağan:

Ður mögöððə tuqtağan;

Qoyroğo menən şaqarğan,

Unda la mögöð hınmağan;

Yergə huqqan bolandı –

Mögöðgə ber ni bulmağan.

Bara-tora yılandıñ

His təqəte qalmağan;

Yotha, mögöð yebərməy,

Qośha, kire tibəlməy;

Aptırağan, alyığan,

His tə eşe sıqmağas,

Başqa sara qalmağas,

Yılan, başın səkəytep,

Uralğa qarap yalbarğan:

– Ay, yegetem, yarðam it,

Şul bulmahın ülemem,

Qəhqəhəneñ ulımın,

Zərqum tigən yegetmen,

Yarðamına qarıvğa

Min də yarðam itermen.

Yulımda yuldaş bul, tihəñ,

Yulıña bergə kitermen;

Inyı-məryen horahañ,

Harayıma barırhıñ,

Teləgənsə alırhıñ,

Qunaq bulıp qalırhıñ, –

Tigən hüððe işetkəs,

Ural bılay tigən, ti:

– His tə qarıv qılmağan,

Ber yəngə lə teyməgən,

Qan esməśtəy bolandı

Mineñ doşman Ülemgə

Asmarlanıñ baxırðı,

Miñə höylə serene,

Miñə əyt hin barını,

Miñə bülək kərəkməy,

Miñə haray kərəkməy,

Min sıqqanmın ilemdən

Qotqarırğa keşene,

Ğəyepheð bolan işene

Yavız doşman Ülemdən.

Zərqum:

– Ay, yegetem, əytəyem,

Bar seremde höyləyem:

Beðgə yaqın ber yerðə,

Qoştar torğan ður ildə,

Samrav tigən batşa bar.

Şul batşanıñ Qoyaştan

Tıvıp töşkən qıðı bar.

Min horanım – birməne,

– Hin yılan, – tip, qıðı la

Mine tartıp kilməne.

Min atama yalındım,

Könön-kisen yalbarðım,

– Atay, şunı al, – tinem,

His bulmaha ilenə

Utlı yavıñ as, – tinem.

– Bögön avğa sıq, tine,

Yılan tunıñ key, tine;

Un ike tarbaq mögöðlö

Bolan tabıp yey, tine –

Şunı yothañ, donyala

Törlö töśkə kererheñ,

Xəvef belməy yörörhöñ;

Keşelərðeñ hılıvı,

Ber ir-eget bulırhıñ;

Qoş ilenə barırhıñ,

Samravðıñ ber qıðın

Üðeñ haylap alırhıñ, –

Tigəs, avğa sıqqaynım,

Bolandı la yotqaynım;

İnde xəlem qalmanı:

Avıðıma kipləngən

Mögöðö his hınmanı,

Teləgənem bulmanı.

Yeget, mine xur itmə,

Ber izgelek it, yeget,

Miñə yarðam it, yeget!

Atama bergə barayıq,

Ni teləhəñ – alayıq.

Atamdan baylıq horama:

Donyala hılıv qıð birer,

Anhına la aldanma!

Haray tulı mal birer,

Anhına la aldanma,

Inyı-məryen – barıhın

Atam tüger aldıña, –

Anhına la aldanma!

Aðaq siktə atayım:

– Inyı-məryen höyməgən,

Baylıqqa baş eyməgən,

Ay, hılıv qıð, timəgən,

Bıl donyala yöröp tə,

İşetep tə, kürep tə

His berəvðe tapmanım,

Birer nəməm qalmanı,

İnde üðeñə tuqtanım,

Yeget, əytse teləgen,

Ður eşeñə büləgem, –

Tier hiñə atayım.

Aldan əytep quyayım:

Acdaha tunıñ hal, – tirheñ,

Qoş tunıñdı key, – tirheñ,

Qoş teleñde sığarıp,

Avıðıma bir, – tirheñ.

Atam hine qurqıtır,

Taşqa tököröp kürhəter,

Taştı hıvðay qaynatır.

Əgər tavğa tökörhə,

Tavı irep, hıv bulır,

Ağıp barı şul saqta,

Ber üðəngə yıyılır,

Oso-sige kürenməś

Yaltırağan kül bulır.

Anhınan da qurqma hin,

Haman telen hora hin.

Atam telen üpkən huñ, –

Küñele yomşap kitkən huñ,

Ni horayhıñ büləkkə? – tip,

Hiñə qarap əytkən huñ:

– Ber ður ildə batşanıñ

Yaqşılıqqa yaqşılıq

Qılır eşen beləhen,

Üð höygəneñ ni bulha,

Şunı miñə birəheñ, –

Tigəs, ınyı başlı tayağın

Birhə, unı alırhıñ.

Ul tayaqtıñ danı şul:

Hıvğa töşhəñ, batmaśhıñ,

Utqa inhəñ, yanmaśhıñ,

Kürenməśkə teləhəñ,

His ber yən də kürəlməś,

Doşman hine eðləhə,

Ber qasan da tabalmaś, –

Tiep Zərqum yalbarğas,

Ural mögöððö hındırğan,

Yılan, bolandı yotqas,

Şunduq ber yeget bulğan.

Uylamaśtan-nitməśtən,

Hüððəre lə bötməśtən,

Ber hıðğırıv işetkən,

Zərqumdıñ yöðö şul saq

Ağarınıp, buð bulğan.

Ural: – Ni? – tip horağan,

Zərqum ber ni əytməgən,

Unan seren yəşergən.

– Atam belde seremde,

Min höyləgən uyımdı;

Bıl yegettən yaðlıqham,

Bını yotmay yebərhəm,

Atam yörəge taşır,

Asıvınan mine aśır.

Yotorğa kös alalmam,

Qoyroğomdo boğalaq

Tağı da min qılalmam.

Atama iltep tapşırham,

Ayağına baş orham,

Að-mað yaza alırmın,

Üðem iśən qalırmın, –

Tigən uyðı uylağan,

Tik Uralğa əytməgən,

– Atam eðlətə ikən, – tip,

Ul Uraldı aldağan.

– Əyðə, yeget, barayıq,

Beððə qunaq bulayıq,

Atayımdan büləkkə

Min əytkənde horayıq, –

Tip Uraldı öndəgən,

Harayına dimləgən.

– Yılan ilene kürəyem,

Bar serene beləyem,

Yakşılıqqa yamanlıq

Bula ikən donyala,

Bergə barıp kürəyem.

Yeget hüðe ber bulır,

Alğa alğan uy bulır,

Tartınmaysa barayım.

Ülem yeñer yörəkteñ,

Unı yığır beləkteñ

Batırlığın hınayım, –

Tiep Ural uylağan,

Barıv yulın haylağan,

– Hav bulham, kire kilermen,

Hineñ menən bulırmın.

Kilməhəm, oðaq kötməśheñ,

Sittə ğümer itməśheñ,

Töśəvelləp yulıñdan,

İlgə qaytıp kiterheñ,

Minən sələm əyterheñ, – tip,

Arıślanına əytkən, ti,

Mañlayınan üpkən, ti,

Şunda quyıp kitkən, ti.

Bergə kitkən, ti, bılar,

Küp yer ütkən, ti, bılar.

Kükkə olğaşqan ður tavðay

Qara kürgən aldında,

Nəc(ə)ğəyðəy yaltırağan

Ut uynay, ti, yanında.

Kük tomandar qaplağan,

Ut hörömö börkölgən

Nəmə kürgəs yulında,

Ural: – Ni? – tip horağan,

– Harayðarðı haqlağan

Tav tügel ul, yılan, – tip,

Zərqum uğa añlatqan.

Barıp yetkən, ti, bılar,

Şunda kürgən, ti, Ural:

Timer qoyma yanında

Uralıp üð yayına

Tuğıð başlı ber yılan –

Haqsı ikənen belgən.

Zərqum başlap barğan, ti,

Tuğıð başlı yılanğa:

– Asqıs kilter! – tigən, ti.

Yılan şıclap hıðğırğan,

Tav-taş avğanday bulğan,

Ber saq tavış quðğalğan:

Altışar başlı dürt yılan

Asqıs höyrəy ikən, ti,

Şul asqıstıñ tavışı

Şunday şavlay ikən, ti.

Şul ður asqıstı alıp,

Harayðı asqan, ti, barıp.

– Əyðə, yeget, inə tor,

Min atama barayım,

Bında alıp kiləyem, –

Tiep Zərqum kitkən, ti,

Uraldı şunda yapqan, ti.

Ber saq haray tirəhe:

Erehe-vağı, törlöhö –

Yılan kilep tulğan, ti;

Törlö hüððər bulğan, ti,

Ural tıñlap torğan, ti.

Un ber başlı ber yılan:

– Sirat miñə aşarğa –

Un ikense baş yaharğa,

Batşağa iñ yaqın ber

Vəzirenən bulırğa.

Tuğıð başlı ber yılan:

– Yuq, bıl keşe batşanıñ

Seren aldı ulınan,

Vəğəðə aldı qulınan;

Bını batşa yə üðe,

Yə bulmaha min yotam:

Batşabıððıñ bar seren

Üð başımda min totam.

Batşa unı aşamaś,

Ulın yaqlap qotqarğas,

Aşaha la, baş üśməś.

Yuqqa yıyılıp tormağıð,

Imhınışıp yöröməgeð,

Heðgə teyməś – kötməgeð, –

Tigəs, barıhı taralğan.

Tuğıð başlı ður yılan

Şul tirələ uralğan.

Qapqağa yaqın kilgən, ti,

Ber qıð töślö bulğan, ti,

Ural yanına inep,

Arbamaqsı bulğan, ti,

Uralğa qul huðğan, ti.

Ural qulın qıśqan, ti, –

Barmaqtarı osonan

Qanı bərep sıqqan, ti;

Yılan tüðməy qıśıvðan

Ut börkmək bulğan, ti;

Ural səsep ğəyrəten,

Boğaðınan alğan, ti.

– Hin bit serðe belevse,

Keşe aşap yatıvsı,

Baş üśterep yörövse,

Qəhqəhəneñ bar seren,

Başın haqlap torovsı,–

Tigən hüððe işetkəs,

Aptıravğa qalğan, ti:

– Ay, təñrem ikənheñ,

Min bını his belmənem,

Keşeheñ, tip uylanım.

Şuğa baya batşama:

– Ulıñ serðe keşegə,

Beðgə doşman işegə

Höyləgən bit, – tigəynem,–

Tiep, yılan Uraldıñ

Ayağına yığılğan,

Bil urtalay hığılğan.

Yeśkənepme, hiðepme,

Küp tə ütməy bıl yılan:

– Yuq, yuq, təñrem tügel hin –

Keşe yeśe añqını –

Isın keşe ikənheñ!

Batşa ulın höylətep,

Bötə serðe belgənheñ,

Serðe añlap kilgənheñ,–

Tiep ırğıp torğan, ti,

Avıð asıp, acğırıp,

Utın börkmək bulğan, ti.

Ural qurqıp tormağan,

Başına ber orğan, ti,–

Ber başınan sıltırap,

Yergə asqıs qoyolğan,

Higeð baştan tağı la

Higeð batır bar bulğan.

– Barıbıð ða keşe inek,

İlebeððə ir inek,

Yılan beððe aşanı,–

Üðenə baş yahanı.

Yar yılandıñ yörəgen –

Altın asqıs tabırhıñ

Ser harayın asırhıñ,

Teləgəneñ alırhıñ,–

Tip tegelər əytkən, ti.

Ural yörəgen yarğan, ti,–

Ser harayın asqan, ti:

Inyı menən biðəngən,

Yebək menən uranğan,

Yözö-başı harğayğan

Ber hılıv qıð kürengən;

Qıð yanında – ber işek,

Şunı barıp asqan, ti;

Ber təxetteñ yanında

Inyı tayaq kürgən, ti.

– Alsı, yeget, tayaqtı,– tip,-

Tege keşelər əytkən, ti.

Şul saq haray işegen

Ber aq yılan asqan, ti;

– Bıl kem bında inevse,

His keşegə teyməśtəy

Tayağımdı alıvsı?– tip,

Yılan kilep Uralğa,

Yotayım tip, uqtalha,

Ural totop alğan, ti,

Yergə urap halğan, ti,

Oşo hüððe əytkən, ti:

– Keşe yuyır Ülemde

Eðləp sıqqan batırmın;

Ülem yaqlı berəvðe

Yerðə imen quymamın;

Atım Ural bulğanda,

Zatım keşenən bulıp,

Bıl donyağa tıvğanda,

Keşegə yarðam itermen,

İlem bayman itermen,

Keşegə doşman bulğandıñ

Barın tar-mar itermen.

Batşa bulhañ, bir farman:

Bötə yılan yıyılhın,

Keşe yeygən baştarı

Barı yergə eyelhen, –

Barın turap bötörmön,

Kire keşe itermen.

Yavız Ülem yuldaşı,

Bötə yılan-yavızdı,–

Barın tar-mar itermen! –

Tigən hüðen işetkəs,

Batırlığın hınağas,

Yılan da buy birgən, ti.

– Tayağım kitkəs qulımdan –

Kösöm hində,– tigən, ti.

Batşa farman birgən, ti:

Bar yılandı yıyğan, ti;

Keşe aşap üśkəndeñ

Başın Ural qırqqan, ti, –

Baştan keşelər sıqqan, ti.

Bar harayðı astırğan,

Zindandağı totqondoñ

Barıhın da qotqarğan.

– Xəðer ulıñdı tap, – tigən,

Eðləp alıp kil! – tigən.

Xalıq irekkə sıqqan, ti,

Bikle yatqan hılıv qıð –

Ul da bergə sıqqan, ti;

Barıhı la kilgən, ti,

Uraldı hırıp alğan, ti:

– Təñre birməś yarðamdı

Beðgə, yeget, atqarðıñ,

İl qaplağan yavızdıñ

Utlı yavın aqtarðıñ.

İnde, yeget, nişləyek,

Nindəy bülək birəyek,

Ni tip əytep ðurlayıq?

– His ber ðurlıq kərəkməy.

İl batırı şul bulır –

Keşe höyör ir bulır,

Heððeñ şatlıq – mineke,

Mineñ şatlıq – heððeke.

İldeñ barın yıyayıq,

Küməkləp tuy qılayıq,

Arağıððan berəvðe

Başlıq itep quyayıq.

Yılanğa qarşı yav totqan,

Küp yıl buyı huğışqan

Alğır tigən ir bulğan, –

Şunı başlıq qılğan, ti.

Alğır qart qorðaşınıñ

Toğro ber yuldaşınıñ

Qıðı qalğan – Gölöstan –

Qəhqəhələ qol bulğan,

Harayða baya osrağan

Oşo qıððı dimləşep,

Uralğa birmək bulğandar.

Ural xalıqtıñ uyðarın –

Qıððı alır tuyðarın

Ber að huñlatmaq bulğan,

Əzrəqəne yeñgənse,

Tuyðı tuqtatmaq bulğan.

Arala iñ ölkəne,

Donyanı küp kürgəne:

– Hər yıl ğümer ber batır

İle ösön yaratır.

Bıvın-bıvın üter ul,

Kiləsək bıvın yeter ul,

Hineñ danıñ qalha la,

Qulda ğəyrət bötör ul.

İr böthə lə, il bötməś,

İl batırı – batırðan,

Batır irðən tıvır ul;

Atanan kürep, uq yunıp,

Ölkəndən kürep, yav qıvıp,

İl esendə üśer ul,

Utın-hıvın kiser ul.

Batırðan batır tıvğanda,

Ber bıvın tip hanalğan

İldə ğümer üter ul.

Batır atanan qot yəygən,

Matur əsənən höt imgən,

Hiñə tiñdəş bulır qıð,

Batırğa əsə bulır qıð, –

Tigəs, Ural tıñlağan:

Gölöstandı alğan, ti,

Ber olo tuy qılğan, ti,

Bergə qunaq bulğan, ti.

 

4-se bülek

Uñdan kitkən Şülgən də

Osrağan, ti, ber qartqa.

Ni eðləven bıl yaqta,

Kilgən saqta yulında

Osrağanın ber qartqa, —

Barın höyləp birgəs tə,

«Bıl qart tağı Şülgəngə,

Ser yəşerməy, es tartmay,

Bılay tiep əytkən, ti:

«Hin osrağan ul babay —

Mineñ qustım bulır ul,

Mineñ menən ber ildə

Tıvıp üśkən ine ul;

Unıñ yöðö xəðer ðə —

Ap-aq haqal, sal qarttır,

Saq yənene aśırarðay,

Üðe qaqşav, yabıqtır.

Bına mine kürəheñ—

Ber yegettəy tierheñ,

Unı «qustım» tigəngə,

«Bıl qart alday», — tierheñ.

Unıñ sere şul, yeget,

Şunı yaqşı bel, yeget:

Beððeñ ildə bar keşe lə —

Ölkəne yənə yəşe lə —

Barıhı la tuğanday,

Ber əsənən tıvğanday;

İlde talap yöröməśkə,

Keşe qanın qoymaśqa;

İl ınyıhın yəşerep,

Yergə kümep quymaśqa;

Tapqan-tayanğan barı

His ayırım bulmaśqa;

Köslönökö — bayman, tip,

Yeśerðe sit kürməśkə;

Qıðğa əsə bulğandı

Xur əsə, tip kəmhetep,

Balaların hıvğa atıp,

Unday yola qılmaśqa,—

Tigən ildeñ antı bar.

Qustım şunı totmanı,

Kösö yetkən yəndərðeñ

Barın qırðı, tuqmanı,

Qıyırattı, aşanı;

Ülem tigən yavızğa

Duś, doşmanın tabırğa,

İldə küp qan qoyorğa

Yola taba başlanı.

Şuğa unı bıl ildən,

Tıvıp üśkən yerenən

Bötəhe lə berlektə

Sitkə qıvıp taşlanı.

Xəðer ildən yıraqta

Üðe yəşəy tarlıqta,

Ğümere ütə zarlıqta;

Şuğa unıñ töś-başın

Ülem, qartlıq qaplanı», —

Tiep, bıl qart höyləgəs,

Şülgən eşte añlağan,

Şul ilde barıp kürergə,

Ni barını belergə

Qarttan yulın horağan,

Qart yəşerməy höyləgən.

Ay kitkən, ti, yıl kitkən,

Küp yılğa, tavðar ütkən.

Qayða ğına tön bulha,

Şunda yatıp yoqlağan.

Barıp sıqqan ber yergə,

Osrağan ber külgə,

Siten quğa uratqan,

Tomboyoqtar yaprayıp,

Tik ağastay, səskə atqan;

Haðmıt tügel, qırsın töp,

Öyrək, aqqoş, qır qaðı

Yöðöp yöröy — şunday küp.

Küldə yatqan balığı,

Yaltuş, sabaq, surtanı

Bergə yöðöp uynayðar,

Ber-berehenə teyməyðər.

Bını kürgəs, tuqtağan,

Arıślan qılını alıp,

Məskəv yahamaq bulğan,

Balıq avlamaq bulğan.

Məskəvenə hap eðləp,

Quyı tallıqqa qarap,

Atlap alğa kitkəndə,

Tal töbönə yetkəndə:

Talda hayrap ultırğan,

Handuğastı quşarlap,

Əbersendər teðelgən;

Yağılbay ða, qarsığa,

Tağı turğay kürengən.

Tav bitenə küð halha,—

Quy-harıq ta, büre lə,

Ətəs, tavıq, tölkö lə

Ber tirəgə yıyılğan.

Şülgən kürep, tuqtağan,

Qart hüðene iśləgən:

«Təv batşağa barayım,

Haray seren beləyem,

Qaytıvða yul ıñğayı

Barın avlap qarayım»,—

Tiep Şülgən uylağan,

Arıślanına mengən də,

Üð yulına ıqlağan.

Kitep barğan sağında,

Qasıp ultırğan Zərqumğa

Şülgən kilep tap bulğan.

Zərqum bınan horaşqan,

Şülgən tanmay höyləşkən.

Zərqum üðen Əzrəqə —

Deyev batşa ulı tip,

Ser yəşerep aldaşqan.

Əzrəqəgə barırğa,

Küp büləktər birergə,

Bergə alıp kitergə;

Yənşişmənən hıv alıp,

Teləgənsə birergə

Zərqum unı dimləgən;

Şülgən serðe belməgən.

Bılar bergə kitkən, ti,

Bılar küp yer ütkən, ti;

Ber saq yergə totaşqan,

Üðe kükkə olğaşqan

Qara nəmə kürengən.

Bolot mikən, tav mikən?

Tav tir ineñ — qaynay, ti,

Bolot tihəñ — şavlay, ti,

Şülgən bığa aptırap,

Yuldaşınan horay, ti.

Zərqum uğa bılay ti:

«Ul kürengən qarasqı —

Harayðı haqlap torovsı,

Beððe kürep kilevse

Ður deyevðeñ berəvhe.

Tuqta, hin að kötöp tor,

Oşo urında torop tor,

Min təv barıp əytəyem,

Qunaq kilde, tiəyem, —

Beððe kilep alır ul,

Harayğa alıp barır ul»,—

Tip, Şülgənde qaldırğan.

Üðe deyevgə barğan,

Yuldaşımdı, üðemde

Harayğa ilt, tip horağan.

Deyev xəbər itkən, ti,

Batşa serðe hiðgən, ti,

Deyevðərgə quşqan, ti.

İke tolpar yetəkləp,

Batır irðəy olpatlap,

Ður qunaqtay yüpətləp,

Ber ður deyev kilgən, ti,

Şülgən menən Zərqumdı

Harayğa alıp kitkən, ti.

Harayğa barıp yetkən huñ,

Şülgənde Zərqum qaldırıp,

Xəbər iteven belderep,

Üðe harayğa ingən, ti,

Batşağa qul birgən, ti,

Əzrəqəneñ yanında

Atahını kürgən, ti.

Qəhqəhə menən Əzrəqə

Ural turında uylaşıp,

İkəv-ara höyləşep,

Aptıraşıp, alyaşıp

Ultırğan saq ikən, ti.

Hınsı deyevðər kilep,

Ber qart deyev bik belep:

«Anav saqta, ay, batşam,

Ber yəş bala tıvğanda,

Şunıñ tavışı kilgəndə,

Küktə osqan deyevðər

Barı qolap töşkəyne.

Balanı urlap alırğa,

Ülterep yuq qılırğa

Barğan deyev, yendərðeñ,

Bala tekləp qarağas,

Totorğa tip uqtalğas,

Barğan bere qurqıvðan

Yörəge qubıp ülgəyne.

Şul balanıñ sıqqanın,

İlgə yaqınlaşqanın,

«Alam» tigən uyınıñ

Yənşişməgə töşövðən

«Şişmə qurqıp qaynavın,

Yartılaş hıvı qaytıvın

Xəbər itep alğaynıñ —

Ður qayğığa qalğaynıñ.

Batşam, sara eðləyek,

Qul qavşırıp tormayıq;

Berəy keşe tabayıq,

Samrav qoştoñ Aqbuðın

Keşe aşa alayıq,

His bulmaha — urlayıq».

Əzrəqə: «Aqbuðattı alırğa,

Uğa eyər halırğa

Yə bulmaha, ul attı

Bıl donyanan yuyırğa

Yete deyev yebərðem.

Küktə torğan buð attıñ

Urının üðem kürgəððem.

Ular barıp baśtırðı,

Tota almağas yaqşılap,

At ularğa kilməne,

Deyevðərem ğərlektən

Kire ilemə inməne:

Küktə qaldı xur bulıp,

«Yetegən» tigən isemdə

Məñge qaldı ut bulıp.

«His bulmaha harı atın

Alayım», tip uylanım.

Ayðan tıvğan qıðı bar,—

Şunı urlap qaranım.

Qıðı totqon bulha la,

Atı bülək bulha la,—

Ul at haman kilməne,

His teləgem bulmanı.

Xəðer beðgə şul kərək:

Keşe bulğan ir kərək,

Qoyaş qıðı Homayðı

Arbay alır ir bulhın,

Bıl donyala ber bulhın.

Qıð, yaratıp yegette,

Aqbuð menən bulattı

Bülək iterðəy bulhın.

Buð at mener ir taphaq,

Qıð teləhə, qıð birep,

Mal teləhə, mal birep,

Baş bulam tip ımhınha,

Berəy ilgə baş qılıp,

Ul yegette arbahaq,—

Beð Uraldı yeñerbeð,

Yer öśtöndə keşenən

Tarlıq-maðar kürməbeð,

Teləgənebeð iterbeð, '

Barın qulda totorboð!» —

Tigən huñ Əzrəqə,

Zərqum, alğa sıqqan da,

Batşağa baş eygən də,

«Min Uraldıñ ağahın

Alıp kildem»,— tigən, ti

Üð xəyləhen añlatıp,

Teðep höyləp birgən, ti.

Barıhı la şatlanğan,

Zərqum batşa aldında

Maqtav alıp, danlanğan.

Şülgən harayğa ingəs,

Əzrəqə urın kürhətkən,

Bik yüpətləp, olpatlap,

Taq yanına ultırtqan,

Zərqumdı ul — ulım, tip,

Qəhqəhəne — duśım, tip,

Aldap-yoldap tanıtqan.

Ni teləhə, şul əðer,—

Ður qunaqtay hıylatqan,

Bar baylığın kürhətkən;

Haray qıððarın yıyıp,

Hılıvðarın küðlətkən

Törköm-törköm qıððarı —

Barıhı haylap quyğanday,

Küððeñ yavın alırðay,

Kürgəndər tañ qalırðay.

Kümək qıð urtahında:

Buð taştar arahında

Ayırım börtök ınyılay,

Küktə balqıp yəmləngən

Yondoððarðıñ ayınday;

Hılıvðarðıñ bitendə

Ayırım torğan miñendəy,

Tiphən-tuğay üləne

Yəmləp torğan gölöndəy —

Hılıvðarðıñ hılıvı

Ayhılıvðı kürgəs tə,

Şülgən küðen tekəgən,

Tüðemlegen yuğaltıp,

Zərqumğə bını höyləgən.

Zərqum unı «heñlem», tip,

Keyəv itəm hine»,—tip,

Şülgənde ul aldağan,

Şülgən bığa yən atqan;

«Atama xəðer əytəm», tip,

Zərqum unı yıvatqan.

Əzrəqə eşte añlağan,

Alap halıp, Qot tavğa

Bar deyevðe yıynağan.

Ayhılıvðı saqırıp,

Avlaq yergə aldırıp,

Urlanğan qıð ikənen

Şülgəngə his əytməśkə,

Harayðan sığıp yöröməśkə,

«Min əytkənde totmahañ,

Başıñ öðöp aşarmın,

Kəvðəñ utqa taşlarmın»,—

Tigən hüðen añlatqan,

Ayhılıvðı qurqıtqan.

Danlı tuyın qorğan huñ,

Şülgən keyəv bulğan huñ,

Qıð ða hılıv bulğanğa,

Yegette lə höygəngə,

Şülgən şuğa mavığıp

Bıl harayğa yotolğan,

Bötə eşe onotolğan.

Berðən-ber kön Əzrəqə

Zərqum menən Şülgəngə

Samrav batşanıñ qıðın,

Bulat qılıs, Aqbuðın

Ala torğan yulını,

«Aqbuðatqa mengən ir,

Bulat qılıs totqan ir —

Bötə donya yöðöndə

İn ður batır bulıvðı,

Barın baş eyðerevðe

Teðep höyləp añlatqan», —

Törlö yaqlap samalap,

Qul tamırını tartqan.

Şülgəngə bını añlatqas,

Homayðı il maqtağas,

Yavğa qalha, aðağı

Deyev ðə birəm tigəs,

Şülgən barmaq bulğan, ti,

Homayðı almaq bulğan, ti.

Zərqum, Şülgən ikəvhe

Üð-arahı höyləşep,

Ber deyevgə mengəşep,

Samrav batşa ilenə

İkəv bergə kitkən, ti,

Küð asıp, küð yomğansı

Barır yergə yetkən, ti.

Bılar deyevðən töşkəndər,

Şunda kəñəş qorğandar,

Hüð ıñğayı kilgəndə,

Zərqum höyləp kitkən də,

Ural turında hüð asıp,

Bılay tiep, əytkən, ti:

«Bınan bik yıraq tügel

Acdaha-yılan ile bar,

Qəhqəhə tigən batşa bar.

Şul batşanıñ qulında

Yavğa qarşı ut bulır,

Teləgəndə — hıv bulır,

Yel-davıldar quptarır

Ber xikmətle tayaq bar.

Anğarmaśtan-nitməśtən,

Berəvhe lə kötməśtən,

Ber batır ir kilgən də,

Urlapmılır, nisekter,

Şul tayaqtı alğan da —

Batşahın da hörgən, ti,

Bötə ilen alğan, ti;

Ural batır bulam min, tip,

Üðe batşa bulğan, ti», —

Tiep Zərqum Şülgəngə

Barın höyləp birgən, ti.

Şülgən Ural havlığına,

Ber yağınan, şatlanğan,

«Ural öśtön bulır, tip,

«Min yörönöm, il giððem,

İldə batır tanıldım», —

Tiep, Ural maqtanır,

İlgə qaytqas höyləner,

Barına yaqşı kürener»,

Tiep, Şülgən Uraldan,

Ber yağınan, könləşkən.

«Aqbuðatqa mengəndə,

Bulat qulda bulğanda,

Ber ni qarşı kiləlməś, — tip,

Zərqum, Şülgən höyləşkən.

Zərqum, bergə kilhə lə,

Serðəş bulıp yöröhə lə:

«Homayðı Şülgən alır ða,

Aqbuðatqa mener ðə,

Bulat qılıs totor ða,

Beððən öśtön bulır, tip, —

Ul da estən könləşkən.

Şülgən menən ber bulayım,

Batırlığın hınayım,

Yə ülterep Uraldı,

Tayağımdı alayım,

Teləgemde qılayım,

Barınan üs alayım», —

Tiep Zərqum uylağan;

Şuğa maqtap tayaqtı

Şülgəngə ul höyləgən.

Bılar kilep qalğandar,

Harayğa küð halğandar,

Haray aldı tup tulı

Ap-aq qoştar kürgəndər.

Qoş tubınan berəvhe,

Bıl ikəvðe kürgən də,

Sitkə ayırılıp sıqqan,

Qoş tubına qarata

Oran birgəndəy bulğan, —

Küð asıp, küð yomğansı

Barlıq qoştar taralğan.

Ayırılğan yañğız qoş

Bılarğa küð halğan, ti,

Küðətepme torğan, ti;

Bılar yaqın barğan, ti,

Homayðı atap horağas,

«Öyðə yuq ul»,— tigən, ti.

Bılar horaşıp bötməgən,

Oðaq vaqıt ütməgən

Qoş tuptarı barıhı

Qoş tundarın halğan da —

Hılıv qıðğa əyləngən.

Şülgən barıhın küðləgən,

Ayırıvsa berəvhen.

Ni tiergə belməgən:

Üðe üśep, il giðep,

Bınday hılıv kürməgən!

Yöðö ayðay balqığan,

Kükrəktəre qabarıp,

Hılıv bulıp qalqığan.

Tirə-yağı, bar qıð ða,

Haray aldı, bar yer ðə

Şul hılıvðan yəm alğan,

Barı şunan yənləngən

Hımaq töślö toyolğan,

Əyterheñ də, bar donya

Uğa qarap eyelgən,

«Homay tigən oşolor»,—

Tiep estən uylağan.

Qıððar serðe birməgən,

Şikləngənen qıððarðıñ

Bıl ikəv ðə hiðməgən;

Aralağı yañğıðı,

Alğa sığıp ber üðe,

Küs başlığı — inələy,

Qunaq kötkən eyələy:

«İl aralap yörögənheð,

Homay qıððı belgənheð,

Uğa töbəp kilgənheð,—

Əyðə, harayğa ütegeð,

Homay qaytır — kötögöð»,—

Tip bılarðı öndəgən,

Haray işegen asıp,

Qunaqtarðı ımlağan;

Homay üðen tanıtmağan,

Bılar hüð quðğatmağan.

Bılar harayğa ingən, ti,

Ður qunaqtay kəpəyep,

Türgə taban uðğan, ti.

Að-mað ip-hip itkəs tə,

Harayðı toman baśıp,

Bılarðıñ huşı qasıp,

Harayða şav-şıv qubıp,

İke urtağa yarılıp,

Şülgən, Zərqum ikehe

Yer aśtına osqan, ti,

Yamğa qolap töşkən, ti.

Tirə-yaqtı hərməgəs,

Ber-berene tapmağas,

Bılarða qurqıv tıvğan, ti.

İkehe lə iś yıyğas,

Arlı-birle yörögöləp,

Tirə-yaqtı qarmalap,

His ser belməy alyağas,

Şülgən aptırap ultırğan.

Zərqum uylap tormağan,

Ber yılanğa əylənep,

Yarıq-maðar yuqmı, tip,

Sığırğa yul eðləgən,

Homay belgən bıl serðe,

Saqırıp alğan ber qıððı;

Yamdı hıvðan baśtırğan,

Halqın hıvðı taştırğan,

Zərqumdı hıvða yöððöröp,

Aptıravğa qaldırğan.

Zərqum köşöl bulğan, ti,

Hıvða yöðöp yörögən, ti.

Homay bını başqarğas,

Şülgən yanına barğan, ti,

[Hüðen əytə halğan, ti:]

«Qarañğığa osqan huñ,

Küñeleñ qurqıv aldımı?

Miñə bısaq qayrağan

Sağıñ alğa kildeme?

Qurqıvıma — qurqıvıñ

Qarıv bulhın, yegetem;

Qan köśəgən, yəş tükkən,

Küptər başına yetkən,

Qan esergə uqtalğan

Uśal yörəgeñ böthön,

Bəğerle yörək üśhen.

Yörək mayıñ irehen,

Bötə yənde üðendəy

Höyör ber küñel tıvhın;

Qıðğanıvsan yəş yörək

Uyıña başsı bulhın.

Şuğa saqlı bıl yerðə,

Tere köyö şul gürðə

Başıñ qañğırıp yathın.

Üðenə yuldaş haylarlıq,

Yaqşı yuldı tabırlıq,

İldə danı qalırlıq

Yañı keşe bulırhıñ;

Yaqşığa yuldaş bulırhıñ,

Yılandarðan qasırhıñ,

Unı doşman belerheñ»,—

Tigən hüðen əytkən də

Homay sığıp kitkən, ti.

 

5-se bülek

Ber qıð yügerep kilgən, ti,

Berəv kilde, tigən, ti;

Homay şunduq tanığan:

Ul kilgən Ural bulğan,

Tik Uralğa əytməgən;

Ural, qıððı kürhə lə,

Homayðır tip belməgən,

Homay yaqınlağan huñ,

Ural küðen halğan, ti:

Unıñ usma şəlkemdəy,

Yensegene qaplarðay,

Kəytən menən biðəlgən.

Səs tolomo halınğan;

Oðon kerpege ütə

Qara küðe tekəlgən;

Uynap torğan qıyğas qaş

Küð öśtöndə yılmayğan;

Tertəyeşkən qalqıv tüş

Küð aldında tulqınğan;

Bal qortonday nəðek bil.

Borğolanıp uynağan;

Güyə küptənge tanışı,

Kömöştəy saf tavışlı;

Uynap-kölöp hüð quşqan,

Qıððı kürgəs, Ural da,

Ni əytergə belməgən,

Üðe kürgən — Homay tip,

Uyına la kilməgən.

Bıl qıð oðaq tormağan,

Uraldı üð artınan

Harayına ımlağan.

Ural harayğa ingəs,

İśən-havlıq horağas,

Yənə qayða bulğanın,

Yulda niðər kürgənen

Barın teðep höyləgəs,

Uralğa küð taşlağan,

Bılay tip hüð başlağan:

«Yə, yegetem, töś-başıñ

Alıś ildən kürenə,

Beððeñ yaqqa kilevðən

Teləgeñ barlıq belenə,

Hüðeñ höylə, tıñlayım,

Quldan kilhə, yomoşoña

Yarðamsıñdan bulayım».

Ural: «Üðem yəp-yəş bulham da,

Biş il barın beldem min:

Berehendə üðem tıvðım,

İkehen yöröp kürðem min,

Qalğan tağı ikəvhen

Kürergə tip sıqtım min.

Qayða ğına barhañ da,

Kemde genə kürhəñ də,

Berehe üðen baş, tiə,

İkensehe baş eyə,

Köslö köshöððö yeyə,

Teləgənsə qan qoya. 

İseme bar donyala,

Üðe küðgə kürenməś;

Berəv uğa kər qılmaś,

Ayağı-qulı his unıñ

Balğa totop yonsomaś;

Arıslan menən hunarða

Üðe yənlek yullamaś;

Üð teləgen tabırğa

Ber ðə yuldaş eðləməś —

Şunday yavız Ülem bar,

Şunan alır qonom bar;

Ülemde tabıp ülterep,

İl qotqarır uyım bar.

Hunarlağan sağımda,

Qulğa töşkən ber qoştan,

Heððeñ ildə Ülemdən

Qotolorğa yul bar, tip,

İşetkəynem min yəştən».

Homay: «Bıl donyala ülməśkə,

Qara yergə kerməśkə —

Mineñ ildə bulmağan,

Üðen berəv kürməgən

Deyev batşa biləgən

Yənşişməneñ hıvı bar.

Unı barıp alırğa,

Hiñə yarðam birergə,

Teləgen bar qılırğa

Mineñ hiñə şartım bar

Qayða bulha barırhıñ,

Üðeñ uylap bağırhıñ;

Yılan ilen ütkən ir,

Uñdan hulğa sıqqan ir,

Üðeñ yulın tabırhıñ.

Mineñ ildə bulmağan,

İşetep tə kürməgən,

Bötə donya qoş töśön

Üð öśtöndə biðəgən

Ber qoş eðləp taphañ hin,

Şunı alıp qaythañ hin,

Minən yarðam kürerheñ

Şişmənən hıv alırhıñ,

Teləgəneñ tabırhıñ»

Ural: «Min alıśtan il yöröp,

Yaman-yaqşını kürep,

Ülemde tabıp ülterep,

Qotqarırğa keşene,

Tındırırğa barını

Uylap sıqqan batırmın,

Hiñə qoşon tabayım,

Üðeñdən yarðam alayım,

Büləgeñə şart itep,

Min də ber hüð əytəyem:

Altın halır yögöm yuq,

Inyı tağır kemem yuq,

Yaqşınan bütən uyım yuq;

Ülemdən bütən berəvðən

Yullay torğan davım yuq.

İl teləgen alırğa,

İlde bayman qılırğa,

Ülemgə qarşı barırğa,

Unı tar-mar itergə;

Serəşep yav asqanda,

Ülem yulın baśqanda,

Qan ilağan keşeneñ

Küð yəşene hörtörðəy,

Miñə yuldaş bulırðay,

Yavða qorðaş bulırðay

Bülək bir, tip horayım.

Ul büləgeñ ni bulır? —

Əytse, belep torayım».

Homay: «Utqa töşhə, yanmaśtay,

Hıvğa töşhə, batmaśtay,

Yel də qıvıp yetməśtəy,

Tavðan-taştan örkməśtəy,

İr-egettən bütənde

Üðeñə tiñ kürməśtəy;

Tiphə, tav-taş sorğotop,

Sapha, dingeð yarırðay,

Avırlıqta, tarlıqta

Hiñə yuldaş bulırðay,

Küktə tıvıp, küktə üśep,

Yerðə toqom yəyməgən,

Əzrəqəneñ deyeve

Meñ yıl qıvıp totmağan,

Əsəyemdən birelgən,

Üðem höygən yegetkə

Birə torğan büləgem —

Aqbuð tolpar birəyem.

Yöðön his tut almaśtay,

His berəv kər qılmaśtay,

Utqa qarşı — ut bulır,

Hıvğa qarşı — hıv bulır,

Yen-deyevðeñ barıhın

Ülemendəy qurqıtır,

Quy-harıqtay örkötör

Bulat qılıs birəyem», —

Tigəs, Ural küngən,ti,

Qıð teləgen eðlərgə

Sığıp kitmək bulğan, ti.

Ural qunaq bulğan, ti,

Ber nisə kön torğan, ti;

Homay üðen əytməgən

Şülgən bikle timəgən,

Ural tağı hiðməgən.

Ural torğan, ti, tañ menən,

Biten yıvğan, ti, hıv menən,

Ber tabında ultırıp,

Tamaqlanğan, ti, qıð menən.

Ural yulğa sıqqan, ti,

Tayağın at itkən, ti.

Bik küp köndər kitkən, ti.

Bara torğas, ber saqta

Tav uratqan ber yaqta:

Hayıśqan da, qoðğon da

Yən barlığın hiðməgən,

His ber keşe bulmağan,

Deyeve də ul yergə

Kilep ayaq baśmağan

Ürkəs-ürkəs qayahı,

Başına küðeñ halhañ,

Yuğarı toror bolottan,

Bötə yəmde üðendə

Haqlar elek-elektən —

Şunday ber tav kürgən, ti;

Bolot yarıp, ürmələp,

Tav başına mengən, ti.

Tirə-yaqqa küð halıp,

Oðaq qarap torğan, ti:

Alıśtan küðgə salınğan,

Yondoððay bulıp sağılğan

Ber yaqtılıq kürgən,ti,

Şuğa tośqap kitkən, ti.

Barıp yetep qaraha,

Əylənderep küð halha:

Taş urınına kömöştən

Site, töbö biðəlgən,

Buyındağı səskə lə

Qatı yelgə borsolmay,

Şaðralanıp öśtəre,

Küð sağılır töśtəre,

Yel də teyep tulqınmay,

Qoyaş nurı töşkəndə,

Yem-em itkən ınyılay

Ber hılıv kül kürgən, ti.

Oşo küldeñ öśtöndə

Tirələy qoş yıynalğan,

Bötə töśkə biðəlgən

Ber hılıv qoş yöðgənen

Ural ayıra kürgən, ti.

Qoş hiðməśtən şul yerðə

Qoş yanına barğan,ti.

Töśön-başın qarağan,

Tayağı menən arbağan,

Homay əytkən qoş bıl, tip,

Ural şunduq uylağan.

Qoş Uraldan şiklənməy,

Osorğa la uqtalmay,

Uğa qaray kilgən, ti;

Ural, yola belməgəs,

Qoşqa turı uqtalğas,

Qoş Uraldan hiśkəngən,

Osmaq bulıp ıntılğan.

Ural barıp totqan huñ,

Totop qulğa alğan huñ,

Tağı taptı doşman, tip,

Qoş qayğırıp uylanğan.

Ural, qoşto kütərep,

Qırğa sığıp barğanda,

Teləgem buldı tigəndə,

Qoşo telgə kilgən də:

«Ay, yegetem, tuqta əle,

Miñə ısının əyt əle:

Deyevme hin, yenme hin?

Keşeme hin, kem huñ hin?»—

Tigən hüððe işetkəs,

Qoş keşeləy höyləşkəs,

Ural tañğa qalğan,ti.

Ber að barğas ber yerðə,

Şişmə buyı tuğayða,

Qoştoñ zatın kemlegen

Ural horay başlağan.

Qoş ta ber að uylanıp,

Üð aldına höylənep,

Tekləp qarap torğan da:

«Küðeñ yomop, kürməy tor,

Qulıñ alıp qanattan,

His yeremdən totmay tor»,—

Tigəs, Ural uylanğan:

«Bıl qoş osha, artınan

Qarsığa bulıp qıvırhıñ,

Hıvğa sumha, artınan

Surtan bulıp sumırhıñ»,—

Tip tayaqqa ımlağan,

Qoş əytkənde tıñlağan.

«Yeget, küðeñ as inde,

Əyter hüðeñ əyt inde»,—

Tigəs, Ural qaraha:

Quñır hılıv, qıyğas qaş,

Eyək-bite uyılğan,

Hul biteneñ urtahı

Küð qaralay miñləngən;

Yürmə-yürmə işelep,

İke yaqlap-sikələp

Tamsı göldəy yelberər,

İñ başınan halınır

Oðon səsen maturlap,

Əsmə yahap töşörgən;

Oðon kerpektəre aşa

Qara küðen yılmaytıp;

Bit uymağın uynatıp,

Köləs yöðön köldöröp,

Dertləp torğan kükrəgen

Uralğaraq ıqlatıp,

Höyləp kitkən şulay tip:

«Ay, yegetem, hin bılay

Kilep nisek yulıqtıñ?

Bında kilep sığırğa

Ni bələgə tarıqtıñ?

Ay, yegetem, bel şunı:

Qarap kölgən yöðöm də,

Əytep torğan hüðem də —

Ser sisev ul, yegetem.

Bığa saqlı min bılay

Hindəy yeget kürmənem,

Deyev kilməś urınğa

Hin kiler tip belmənem,

Hıvða balıq bulırðay,

Küktə yondoð bulırðay

Qulda kösöm bar ine,

Kiter yulım bar ine.

Hine kürgəs, bar uyım, —

Yel taratqan bolottay,

Qasa torğan bar yulım,—

Yügerep bötkən huqmaqtay,

Küð aldımdan kittelər,

Yuyılışıp böttölər.

Min ber saqta qıð inem,

İrkə üśkən buð inem, —

Deyev mine urlanı,

Keyəvgə birep zurlanı.

Keyəvem yeget-ir ine,

Bergə oðaq tormanı:

Kötməgəndə yuğaldı,

Yörəgemde qayğı aldı.

Deyevðərðən qastım min;

İlgə qaytham, atama,

Bötə tıvğan ilemə

Yav kiler, tip qurqtım min.

Deyev kilep alır tip,

Tağı qayğı halır tip,

His donyala bulmağan,

Keşe töśön belməgən

Ber qoş bulıp ostom min;

His ber keşe tapmaślıq,

Kilep ayaq baśmaślıq

Oşo külgə töştöm min», —

Tigən hüðen işetkəs,

Qıððıñ seren töşöngəs,

Ural uyın höyləgən,

Tik ber qıðğa qoş eðləp

Sıqqan uyın əytməgən.

«Yulımdan, axırı, uñmanım:

Eðləp kilgən qoşomdo

Bıl küldə lə tapmanım»,—

Tiep Ural uylağan.

Tağı arı kitergə,

Moraðına yetergə,

Qıðğa yarðam itergə

Teləgənen höyləgən.

«Yeget, tıñla, hüðemde,

Asıq kürðeñ yöðömdö,

Ayhılıv tigən atım bar.

İlde totqan atam bar,

Kükteñ Ayı — əsəm bar,

Höygənemə birerðəy

Harısay tigən atım bar, —

Hıv teləhəñ, hıv tabır,

Yavða yuldaşıñ bulır.

Yeget, hüðem tıñlası,

Hüðem qırın halması:

Hin eðləgən ul qoşto

Bıl tirənən tapmaśhıñ.

Atayım il giðgən ul,

Kük yöðöndə osqan ul,

Bötə yerðə bulğan ul,

Bar qoştarðı kürgən ul.

Atayımdan horayıq —

Beððeñ ilgə barayıq,

Hin teləgən ul qoşto

Şunda tabıp alayıq;

Mine deyevðən qotqarhañ,

Teləgeñ ütər atayım.

Beððeñ ilde xup kürhəñ,

Mine üðeñə tiñ kürhəñ,

Əyðə, beðgə barayıq,

İkəv bergə bulayıq,

Bergə ğümer hörəyek» —

«Ay, hılıv qıð, hılıv qıð,

Büləgeñde almayım,

İleñə min barmayım,

Isınlap ta qoş bulhañ,

Qıðğa yurıy əylənhəñ,

Hine alıp qaytayım,

Üðem belgən harayğa

Hine iltep birəyem.

Unda barğas, höylərheñ,

Üð teləgeñ əyterheñ:

Teləhəñ, qoş bulırhıñ,

Teləhəñ, qıð bulırhıñ;

Hine ular xurlaha,

Teləgəneñde birməhə,

Ul saq hine yaqlarmın,

Üð ileñə iltermen», —

Ural şulay tigən, ti,

Qıð ða bığa küngən, ti,

Yaqşılığın Uraldıñ

Tel töbönən belgən, ti.

Qıð qoş tunın keygən də,

Bergə kitmək bulğan, ti.

Tege tayaqqa mengəndər,

Yulğa sığıp kitkəndər,

Tavðar aşıp ütkəndər,

Küð asıp, küð yomğansı

Bılar qaytıp yetkəndər.

Qıððar qarşı kilgəndər,

Qoşto barı qosaqlap,

«Ayhılıv!» — tip alğandar.

Ural bını işetkəs,

Aptırağan, tañ qalğan,

Ayhılıv qoş tunın halğan.

«Əyðə, yeget, kerəyek,

Hineñ qaytqan harayıñ,

Mineñ qaytır harayım,

İkehe lə ber ikən», —

Tip Uralğa əytkən, ti.

Ural tağı nığıraq

Xayran bulıp qalğan, ti.

«hay, yegetem, yegetem,

Batır-alıp ikənhen,

Min horağan qoşomdo

Deyevðən alıp kilgənheñ», —

Tigəs, Ural aptırap 

Bötə serðe höyləgən.

«Unı alğan ul küldə

Deyev-maðar kürmənem,

Barğan-yörögən yulımda

His avırlıq toymanım.

Nisek anda ikənen,

Qoş tunında yörögənen,

Qayðan anı beldeñ hin,

Miñə: «Eðlə», tineñ hin?» —

Tiep Ural horağan.

«Deyev nisek belməne,

Kitkəneñde kürməne?» —

Tip, Homay Ayhılıvğa

Aptıravlı hüð quşqas,

Ayhılıv şunda hiðgən, ti,

Apahınıñ yañılış

Uylağanın belgən, ti.

Deyevðərðən üðeneñ

Qasıp küldə yatqanın,

Ural barıp şul küldən

Unı eðləp tapqanın,

Barın teðep höyləgən.

Atahınıñ harayınan

Unı berəv belməgən,

Homay bını işetkəs,

Uraldan ser tartmağan:

Üðe Homay ikənen,

Uraldı yaqşı belgənen

Barın höyləp añlatqan,

Homay şunda atahın

Bülməhenə saqırtqan.

Samrav kilep ingən də,

Ayhılıvğa küreşkən,

Küð yəş tügep qıðınan

Bötə xəlen horaşqan.

Ayhılıv atahına

Xəlen höyləp tanıtqan.

Samrav tıñlap torğan da,

Serðe añlap belgən də,

Urtağa halıp üð uyın

Qaldırmayınsa töyön:

«Ayhılıvðıñ qaytqanın,

Deyevðərðən qasqanın,

Berəvgə lə əytməgeð,

Xəðergə ser totoğoð.

Deyev belhə, yav asır,

His uylamaś, il basır;

Ayhılıv ða yonsoğan,

Küp qayğınan borsolğan,

Əsəhen də hağınğan.

Ayğa barhın qunaqqa,

Bayman taphın avlaqta,

Saqırırbıð kərəktə», —

Tiep hüðen əytkən, ti,

Atahınıñ hüðenə

Qıððarı la küngən, ti.

Harayða yal itkəs tə,

Ber nisə kön ütkəs tə,

Atahı menən apahı

Əsəhenən birelgən

Ayhılıvðıñ büləge —

Harı atın saqırtqan,

Ayhılıvðı ber töndə

Bılar ayğa oðatqan.

Ber nisə kön Ural da

Bəśle qunaq bulğan da,

Berðən-ber kön tañ menən

Yoqohonan torğan da,

Homayðı saqırıp alğan, ti,

Əyteren əytə halğan, ti:

«Min əle bik yəş saqta,

Atam hine atqanda,

Barıbıð ða hunar tip,

Hine hırıp alğanda,

Muyınıña ırmav halğanda,

Yəneñ alqımğa kilgəndə,

Isınlap ta belepme,

Yən asıvðan qurqıpmı,

Hin teleñə kilgəyneñ,

Qotolorğa Ülemdən

Yənşişmə bar tigəyneñ,

Hinən şunı işetkəs,

Ülemde taphaq, totorğa,

İldən başın yuyırğa,

Şişmənən hıv alırğa,

Məñge yəşəhen donya, tip,

İlgə hıvın birergə

Tigən uyğa kilgəynek,

İkəv yulğa sıqqaynıq.

Küp yer kitep, ser belgəs,

Yuldı ikəv bülgəynek,

Yul buyında ni barın

Horaşıp ta belgəynek.

Ağam kitte hul yaqqa,

Min taypılıp uñ yaqqa,

Ayırılıp kitkəynek.

Küp yıl yörönöm, il kürðem,

Əytkən hüðeñ onotmay,

Heððeñ ilgə boroldom, —

İleñ aşa uðmanım,

Barmayım, tip tormanım,

Harayığıð aldına

Arıślanımdı bəylənem,

Harayıña ingəndə,

Uyım höyləp ütkəndə,

Arala hüð kitkəndə,

Üð bavırıñ eðlərgə

Miñə yomoş quşqanda,

Hin ber bülək əytkəyneñ.

Min eðləgən Ülemdən

Hin əytkəyneñ teleñdən:

«Qotolorğa yul tabıp

Min birermen», — tigəyneñ,

Aðaq hüðeñ əyt, hılıv,

Ni əyterhen, — kötəyem,

Min işetep kitəyem», —

Tigən hüðen işetkəs,

Atahına barğan, ti,

Yəşerməyse ber niðe,

Teðep əytep halğan, ti.

«Höyhəñ, qıðım, barırhıñ,

Aqbuðatıñ birerheñ;

Yaqtı donya yöðöndə

Rəxət tororhoñ, balam,

Uralday uq batırğa

Əsə bulırhıñ, balam.

Ural batır xaqına

Şülgənde lə sığar hin,

Bötə ilde saqır hin,

Batır irðe tuyla hin,

His berəv ðə qalmahın —

Barın yıyıp hıyla hin», —

Tigən hüðen tıñlağan.

Atahı uyın añlağan,

Şülgənde lə sığarğan,

Bötə ilde yıynağan,

Alqındırıp hıylağan.

Şülgən, Ural — ikəvhe,

Beren-bere tabışqas,

Kötməgəndə osraşqas,

İke tuğan şatlığın,

Yulda kürgən barıhın

Ural teðep höyləgən.

Şülgən tıñlap ultırğan,

Barın uylap uððırğan:

«Ural bılay dan alha,

Atama danlı qaytha,

Batır bulıp maqtalır,

Bar eştə lə öś bulır,

Mineñ hüððər aś qalır»,—

Tip, esenən könləşkən.

Şuğa kürə Uralğa

Bar seren sisməgən.

Əzrəqələ bulğanın,

Bında niñə kilgənen—

Berehen də əytməgən.

Ul Uraldı ülterep,

Üðe danlı ir bulıp,

Homayðı la üðe alıp,

Aqbuðatqa atlanıp,

Bulat qılıs qullanıp,

Dan alıvðı uylağan.

Şülgən asıvlı bulğanın,

Hər saq halqın yörögənen,

Unıñ şomo barlığın

Ural ðurğa quymağan:

«Tik yabıvlı yatqanğa,

Uñayhıðğa qalğanğa», —

Tiep kenə uylağan.

Ber saq Ural Şülgəndeñ

Qomharılıp, qaş töyöp,

Ultırğanın kürgən də:

«Batır irgə arıś ta,

[Donyalağı qırıś ta,]

İkəv bergə mengəşep,

Ber-berene küðləşep,

Küləgələy yörörðər,

Baśmalatıp kilerðər,

Almaşlap tap bulırðar.

Batır bulğan ir-eget

Yeñməś nəmə bulırmı?

Batırmın tigən ir-eget

Yavızğa yul quyırmı?

Utqa qarşı hıv bulır ul,

Yavğa qarşı tav bulır;

Üðenə tügel, barına

Avırlıqta yul bulır;

Batırðan il tarıqmaś,

Batır his ber zarıqmaś,

Yaqşılıqtan yalıqmaś,

Yavðan da his talıqmaś.

Kükkə mener baśqıshıð,

Yerðe aśır asqıshıð,

Yaqşınan eskəne — hıv bulır,

Yamandan eskəne — ıv bulır»,—

Tigən Ural Şülgəngə,

Homay, haman ışanmay,

Isın sergə töşönməy,

Ağay-ene ikəvðeñ

Qılanışın küðətkən.

Almaş-tilməş ular mən

Homay hər saq höyləşkən.

Bar yolahın ularðıñ

Homay töpsöp horaşqan.

Uraldı Homay kürgəs tə,

Batırlığın belgəs tə,

Yaqşılığın hiðgəs tə,

Uğa küñel bəyləgən,

Ul Uraldı haylağan.

Şülgən qomhov yörögəngə,

Haman şige bulğanğa,

İke tuğan höyləşep,

İkəv-ara serləşep

Ultırğanda, Şülgəndeñ

Hıtıq yöðön kürgəngə,

Homay unan şikləngən.

Ural yatha yoqlarğa,

Biş kön totoş yoqlağas,

Şülgəndən qıð şikləngəs,

Qıððar quyğan haqlarğa.

Şülgən yatqan ber yaqta,

Ayırımlanğan torlaqta.

Şülgən uyı sıqmağan:

Homay his yul quymağan.

Şülgən: «Hin küp yerðə bulğanhıñ,

Bik küp nəmə kürgənheñ.

Batır bulıp, dan alıp,

İnde bında kilgənheñ,

Samravðıñ ilenə

Kilep ayaq baśqanhıñ.

İnde nimə uylayhıñ?

Beððeñ telək oşonda

İkənen asıq belməyheñ.

Samravğa yav asayıq,

Aqbuðatın alayıq,

Berebeð tayaq totayıq,

Berebeð Aqbuð menəyek,

Bötə ildə baş bulıp,

Barıhını mat qurıp,

Köslö batşa bulayıq.

Hin tayağıñ bir miñə, —

Oşo ilde qırayım,

Samrav qoştoñ qıðını

Üðemə tartıp alayım,

Aqbuðatın menəyem;

Min bit — tuğan ağayıñ,

Min də danlı bulayım!»

Ural: «Bılar his tə keşegə

Ber yavızlıq itməgən,

Ülterep, qan qoymağan,

Keşegə doşman bulmağan.

Beð ikəvləp barayıq,

Deyev ilen alayıq,

Unda totqon bulğandıñ

Barına yul asayıq.

Qıð alırğa uylahañ,

Aqbuðatın haylahañ,

Qıðı höyhə, qıðın al,

Bülək ithə, Buðın al.

Qıð alam, tip yav asıp,

Ülemgə beð yul quyıp,

Ber ðə yuqqa qan qoyop,

Yavız isem taqmayıq,

Qan qoyovsı danı alıp,

İlgə yaman qaytmayıq.

Əzrəqəne yeñəyek,

Şişmənən hıv alayıq,

Ülgəngə yən birəyek,

Keşelərðe donyala

Ülməś yəndər qılayıq», —

Tigəs, Şülgən uylanğan,

Törlö yuldar haylağan.

 

6-sı bülek

Berðən-ber kön avlaqta,

Homay bulğan torlaqta,

Şülgən barğan yanına,

Qulın halğan yavrınına.

Şunda hüðen asqan, ti,

Höyöv uyın əytkən, ti:

«Donyalağı donyala

Qayttı», — tineñ hin üðeñ;

Arabıðða yaman uy,

Qanğa batır yaman tuy

Arabıðða bulmaś ul, —

Tip uylayım min üðem,

Hiñə əytəm bıl hüðem.

Duślıqqa künel berekkən,

Ayırılmaśtay yerekkən,

Beð ðə ildə ður batır,

Yörəgebeð sınıqqan,

Hin tıñlahañ, əytəyem,

Ber serem bar, höyləyem,

Tel öśtönə tel quymay,

Yavabıñdı kötəyem.

İnde hüðem almahañ,

Asıq yavap birməhəñ,

Üð yarağım kürəyem,

Üð yulımda bulayım,

Harayıña kilgəs tə,

Küð aldımda kürgəs tə,

Küñelemde arbanıñ,

Küðeñ miñə halmanıñ.

Mine əllə tanıpmı,

Ucarımdı iśkə alıp,

Şuğa minən qurqıpmı,

Əllə mine hınapmı, —

Qarañğığa bikləneñ,

Höyləşkən huñ, höyöpmö,

Əllə Ural kilepme,

Qarañğınan sığarðıñ,

Harayıña saqırðıñ.

Asıq yöðöñ kürgəs tə,

Barın xəðer onottom;

Hindəy hılıv bulmaś, tip,

Eðləp his kem tapmaś, tip;

Miñə qulın birerme,

Üðe höyöp kilerme, —

Tip, küñelem yelkettem;

Teləhəñ, bergə bulayım,

Höyhəñ, hine alayım,

Qarıvlaşhañ, tağı la

Üð uyımdı qılayım»,

Homay: «Yeget, hüðeñ tıñlanım,

Es sereñde añlanım,

Şulayðır tip uylanım;

Min ber batşa qıðımın,

Qıððarınıñ ðurımın.

Yeget, uyıñ uy bulhın,

Ber ður mayðan qorayım,

Batırlığıñ hınayım,

Şunda danıñ kürəyem.

Buð atım bar yıraqta,

Əsəm birgən büləkkə,

Mayðanıma şul kiler,

Batır bulhañ, ul beler.

Mayðanımda buð attı

Qulıña alıp menəlhəñ,

Eyəreneñ qaşınan

Bulat qılısın alalhañ,

Şunday batır bulalhañ—

Buðım bülək qılayım;

Atama əytep tuy yahap,

Üðeñə yər bulayım»,—

Tip yavabın birgən, ti,

Şülgən bığa küngən, ti.

Homay mayðan yıyğan, ti,

Aqbuðın saqırğan, ti.

Kük kükrəp, şav kilep,

Yerðə davıl quptarıp,

Tav-taş, qaya aqtarıp,

Bötə yəngə şom halıp,

Yondoð hımaq atılıp,

Aqbuð tolpar atlığıp,

Küktən kilep töşkən, ti,

Homay hılıv aldına

Kilep, başın eygən, ti.

Aqbuð şunda tuqtağan,

Bötə mayðan hoqlanğan:

Hırtına eyər halınğan, ti,

Eyəreneñ başına

Almas qılıs tağılğan;

Yügəneneñ qaşı altın,

Yügəneneñ başı altın;

Qolağın beððəy qaðağan,

Yalın qıððay tarağan;

Başkünəktəy tanavlı,

Harımhaqtay aśavlı;

Qarsığa tüş, tar böyör,

Yeñel, tekə toyaqlı;

Quyan küðle, baqır küð,

Qıśır yılan tamaqlı;

Urayı quş, yañağı as,

Muyındarı ber qolas,

Qıyğır börköt qabaqlı;

Tekə baśıp, baş taşlap,

Yılğır atlap bışqırır;

Qolaqtarın qaysılap,

Alan-yolan qaranır;

Alğır büre küðendəy,

Küð bəbəgen sılatır,

Avıðlıq səynəp, yarhıvðan

Avıððarın küpseter;

Yelgə, qoştay yelpenep,

Artında sañ uynatır;

Osrağan ber keşene

Xayran iter, uylatır, —

Bına oşonday Aqbuð ul,

Küð kürməgən yat buð ul.

Höyöp alğas Aqbuðın,

Homay əytkən xaq hüðen:

«Küktə torðoñ yondoððay,

Batır kötöp, zarığıp.

Keşe qanı bulmağan

Batırðarðı ırğıtıp;

Min haylağan batırðıñ

Berehen hanğa almanıñ,

Üðeñhaylap batırıñ,

Miñə tabıp birməneñ.

Bına kilde batırðar,

Hine kötöp yatırðar.

Batırlığın haylapmı,

Maturlığın haylapmı,

Berehen üðeñ alahıñ,

Üðeñə yuldaş qılahıñ, —

Hiñə iptəş ir bulır,

Minə höygən yər bulır».

«Matur miñə dan bulmaś,

Öśtömdə yörör yən bulmaś.

Şavlap bolot qalqqanda,

Qoyon-davıl sıqqanda,

Küktə qoş ta osa alır,

Qamğaq osha, yar tabıp,

Uða yeldən baśa alır.

Min sapqanda — yel qubır,

Taş ta yatıp tüðəlməś,

Hıv tulqınır-qaynaşır,

Hıvða balıq yöðəlməś.

Qaf tavına tiphəm min,

On-talqanday ıvalır,

Tirə-yaqta yən bulha,

Berehe qalmay qıyralır.

Eyəremdeñ qaşında

Bulat-almas qılısım —

Küp yıl unı huğarğan

Üð yanında qoyaşım —

Bötə donya irerlek

Utqa halhañ,— ireməś.

Donyalağı ber nigə

Yöðö teyep tuparmaś,

Yetmeş batman avırlıq

Kütərep kükkə söyməgən,

Ös barmağı osonda

Töşörməysə totmağan

Keşe — batır ir bulmaś,

Qılıs heltəp sabalmas.

Şunday batır bulmaha,

Miñə yuldaş bulalmaś.

Min sapqanda, ul batır

Mində ultırıp tüðəlməś.

Batır bulam tigən ir,

Mine alam tigən ir,

Kösön şulay hınahın,

Unan mine menergə

Baðnat itep qarahın», —

Aqbuð şulay tigən huñ,

Barı eşte belgən huñ,

Tav bitenə barğandar,

Yetmeş batman avırlıq

Ber ður taştı tapqandar,

Quptarırğa bulğandar.

Ay tartqandar, ti, bılar,

Yıl tartqandar, ti, bılar, —

Taş urından qupmağan,

Kös-xəldəre yetməgən,

Homay Şülgəngə qarap:

«Alıp taşla!» — tigən, ti;

Şülgən barıp uqtalğan,

Tirə-yaqlap hərməngən,

Qutarırğa serəngən,

Kösörgənep mataşqan,

Kösön halıp ayqaşqan.

Baśqan yerðə tubıqtan

Şülgən yergə batqan, ti.

Ay ayqaşqan, ti, Şülgən,

Yıl ayqaşqan, ti, Şülgən, —

Taşı his quðğalmağan,

Şülgən, səsəp, alyığan,

Kütərəlməy, taşlağan,

Homay Uralğa qarap:

«Kütərep qara!» — tigən, ti.

Ural taşqa barğan, ti,

Ağahı xurğa qalğanğa

Ural asıvlanğan, ti,

Yoðoroqlap huqqan, ti, —

Taş təgərəp kitkən, ti.

Şunan alğan qulına,

Taştı atqan havağa, —

Taş kitkən, ti, atılıp,

Kürer küððən yuğalıp;

Barıhı kükkə baqqan, ti,

Taş töşörön kötkən, ti.

İrtə ine, töş bulğan,

Töş tə avıp, kis bulğan, —

Küktə tavış şavlağan,

Taş kilgənde kürgəngə,

Töşhə, vayran bulğanğa,

Bötə qoş-qort ilağan.

«Zinhar, yergə töşməhen, tip,

İlde xarap itməhen», — tip,

Barıhı la Uraldan

Yalbarışıp horağan,

Hıñar qulın huðğan, ti, —

Ural taştı totqan, ti;

«Qayhı yaqta Əzrəqə?» —

Tip horaşıp alğan, ti;

Əzrəqəneñ ilenə

Ural taştı atqan, ti.

Bötəhe lə qaraşqan,

Aptıraşıp uylaşqan,

Qayða barıp töşör, tip,

Üð-arahı höyləşkən.

Buð at kilep, şunan huñ,

Uralğa baş eygən, ti,

Min hineke, batır, tip,

Uğa buyın birgən, ti.

Samrav batşa şul saqta

Üðe kilep sıqqan, ti,

Uralğa qul birgən, ti,

«Keyəvem bul», — tigən, ti.

Bötə ilde yıyğandar,

Bılar ður tuy qorğandar,

«İl batırı bul hin», — tip,

Uralğa dan birgəndər.

Şülgən bını kürgən huñ,

Ural ður dan alğan huñ,

Şülgən bığa tüðməgən,

Esenən bik hıðlanğan.

Ural unı qıðğanğan.

Ayhılıvðı dimlərgə,

Şülgəngə unı birergə

Homay, Ural uylaşqan,

Samravğa añlatıp,

Ösəv-ara höyləşkən.

Ayhılıvðı qaytartıp,

Tağı ilde saqırtıp,

Ayhılıvðı birergə,

Şülgəngə tuy yaharğa

Samrav ða küngən, ti;

«Başqarayıq bıl tuyðı,

Aman bulır»,— tigən, ti.

Homay tuyı barğanda,

Uyın-kölkö bulğanda,

Yer tetrəp kitkən, ti,

Barı aptırap kitkən, ti.

Törlö uyğa sumğandar,

«Bıl ni bulır?» — tigəndər.

Qarahalar: kük yöðön

Qıp-qıðıl ut alğan, ti;

Barıhı da kükkə qarap,

Aptıravğa qalğan, ti.

His kem bını añlamay,

Ni tip əytergə belməy,

Şulay alyıp torğanda,

«Deyev mikən bıl?» — tiep,

Barıhı şomğa qalğanda,

Küktən sır-sıv, ilavlap,

Niðer töşöp kilə, ti,

Barı qarap tora, ti.

Qara köygən yalqındı,

Küktəge ut — tulqındı

Totop alğan, ti, Ural.

Qarağandar, ti, bılar:

Ayhılıv qıð bulğan, ti,

Qaytıp kilgən sağında

Yalqın sırmap alğan, ti,

Ut esendə qalğan, ti.

«havağa taş atqanın

Qarap torðom küktə min,

Taştı buyğa atqanın

Yənə kürðem küptən min.

Ul taş dingeð aşağa,

Sorğap kitte yıraqqa,

Əzrəqəneñ ilenə

Barıp töştö ber saqta.

Yerðe yarðı urtağa,

Yalqın sıqtı havağa;

Yalqın mine yalmanı,

His təqətem qalmanı, —

Huşım kitep yığıldım.

Saq-saq yıyıp huşımdı,

Bılay taba boroldom», —

Tigəndən huñ Ayhılıv

Barıhı bığa tañ qalğan;

«Əzrəqəgə şav haldı» —

Tip, Samrav bik şatlanğan.

Şülgən bını belgən, ti,

Serene töşöngən, ti:

Əzrəqəneñ Şülgəngə

«Qıðım ul» tip kələşkə

Birgən qıðı Ayhılıv

İkənen hiðengən, ti.

Deyev qıðım tigəne,

Üð qıðım, tip birgəne

Barıhı la buş ikən, —

Tiep Şülgən uylağan.

«Deyev mine yaptı, tip,

Min də unan qastım», — tip,

Şülgən barın aldağan,

Ayhılıv bığa ışanğan,

Homay kürgəs Şülgənde,

Yılan menən kilgənde,

Üðen yılan: «Alam», — tip,

Hər saq horap yörögənde

Homay belgəs, hiśkəngən,

Homay bınan şikləngən.

«İke batır keyəvem

İl öśtöndə terəvem

Bulır»,— tiep Samrav

Üð esenən şatlanğan.

 

7-se bülek

Harayğa Homay qaytqas,

Zərqum yanına töşkəs,

Şülgən bınan şomlanğan;

Zərqum serðe asır, tip,

Miñə bələ tağır, tip;

Nisek bulha, yul tabıp,

Ural tayağın alıp,

Barıhın hıvðan baśtırıp,

Qıran-yaran itergə;

Aqbuðatqa menergə,

Homayðı la alırğa,

Əzrəqəgə kitergə,—

Tiep Şülgən uylağan.

Şul urında Uralğa

Bılay tip ul höyləgən:

«Min də ber dan tabayım,

Əzrəqəgə barayım,

İlen baśıp alayım»,—

Tip, tayağın horağan.

«İkəv bergə barayıq,

Bergə yöröp qarayıq»,—

Tigən Ural Şülgəngə.

Şülgən bığa künməgən,

Ural tayaqtı birgən,

Homay yamdan sıqqansı,

Zərqum menən höyləşep,

Bötə serðe belgənse,

Şülgən tayaq alğas ta,

Homayðı la kötməyse,

Ayhılıvðı kürməyse,

Samravğa əytməyse,

Ber yaq qırğa sıqqan da,

Tayaqtı ber huqqan da,

Barıhın hıvðan baśtırğan,

Hələkətkə qaldırğan.

Zərqum bını kürgəs tə,

Ður ber balıq bulğan da,

Yanına barğan Homayðı

Şul urında qarpığan.

Zərqum qıððı qarpığas,

Küktə qoyaş totolğan,

Bını Aqbuð beldergən,

Aqbuð daryağa sumğan,

Darya görləp qaynağan,

Homayðıñ da yuqlığın

Barıhı la anlağan.

Aqbuð daryanı bıvğas,

Zərqumğa yul bulmağas,

Homayðı ul yebərgən,

Zərqum üðe totolmay,

Qasa halıp ölgörgən,

Homay kire qaytqan huñ,

Bötə serðe əytkən huñ,

Ural eşte añlağan,

Doşman buldı ağam, tip,

Üð esenən uylağan.

Börkkən hıvı qoroğas,

Zərqum barıp quşılğas,

Aqbuðatqa qarşı 

Tayaq kösö yetməgəs,

Zərqum, Şülgən kitkən, ti,

Əzrəqəgə yetkən, ti,

Bötə serðe əytkən, ti.

Əzrəqə bik qayğırğan,

Deyevðəren yıyðırğan,

Harayğa haq quyðırğan.

Qəhqəhə menən Şülgənde,

Zərqum, durt-biş deyevðe

Ğəskərenə baş qılğan.

Küktə qoştar osmaślıq,

Yerðə keşe yöröməślek,

Yerðe hıv menən qaplarğa,

Kükte ut menən yalmarğa

Bar deyevgə boyorğan.

Berðən-ber kön bar yerðə

Kük-kümgək hıv erkelgən,

Kük yöðöndə qıp-qıðıl

Yalqınlı ut börkölgən.

Küktə qoş-qort osalmay,

Yerðə ber yən toralmay,

Aptırağan, alyağan;

Qoşo-qorto, yənlege

Yılan batşa yerendə

Barı bergə yıyılğan,

Uralğa kilep yalbarğan.

Ural qavşap qalmağan,

Yerðe baśqan hıvðan da,

Kük qaplağan uttan da

Ber ðə qurqıp tormağan, —

Menep alğan Buð atın,

Qulına totqan bulatın,

Deyev batşağa qarşı

Qanlı huğış, yav asqan.

Ay huğışqan, ti, Ural,

Yıl huğışqan, ti, Ural,

Utqa yetergə birməgən,—

Qayıq yahap, bar keşe

Hıvğa batıp ülməgən.

Ural ayavhıð huğışıp,

Deyevðərðe qırğan, ti;

Şul saqlı ular ülgən, ti, —

Kiñ dingeððeñ öśtöndə

Tav barlıqqa kilgən, ti.

Aqbuð hıvðı yırğan, ti,

Yulı qalqıp qalğan, ti;

Ural yarğan yuldarðan

Xalıq eyərep barğan, ti.

Kön huğışqan, ti, Ural,

Tön huğışqan, ti, Ural.

Qatı yavı barğanda,

Deyevðərðe qırğanda,

Əzrəqəgə tap bulıp,

İkəvhe qarşı torop,

Qılısqa qılıs kilep,

Huğışqandar, ti, bılar,

Alışqandar, ti, bılar.

Əzrəqə sabıp qarağan,

Ut ta börköp qarağan;

Uraldı ul sapqanda,

Kük kükrəp torğan, ti;

Uralğa ut börkkəndə,

Hıvðar qaynap torğan, ti,

Yerðər tetrəp torğan, ti.

Ural qavşap qalmağan,

Huşınan da taymağan, —

Bulat qılısın alğan da,

Əzrəqəne öðə sapqan da,

Turaqlağan, ontağan,

Qılısı diñgeðgə sumğan,

Yer helkengəndəy bulğan:

Əzrəqə yənheð yığılğan,

İmənes ður kəvðəhe

Hıvðı urtalay bülgən;

Xalıqqa menep yörörgə,

Yəyrəp xəl yıyırğa

Ður ber yaman tav bulğan.

Ural alğa sapqan, ti,

Atı diñgeð yarğan, ti;

Aqbuð barğan urında,

Hıv almaślıq yul bulıp,

Ður tav qalqa barğan, ti;

Hıv esenən bar xalıq

Şunda sığa barğan, ti.

Ural küp yıl huğışqan,

Küp deyevðərðe qırğan,

Küp tav barlıqqa kilgən;

Ural yavğa sıqqanda

Yañı tıvğan balalar

At menerðəy ir bulğan.

Ural barğan yer buylap,

Hıðılıp yatqan tav buylap

Yaqşı tolpar atlanğan,

Yav batırðay qorallı

Dürt yəş batır kilgən, ti;

Ular artınsa dürtəv

Qalışmaysı yelgən, ti,

Kilep sələm birgən, ti.

Berensehe:

«Qatil batşa qıðınan

Hinən tıvğan ulıñmın;

Higeð yəştə at mendem,

İl aralap küp yörönöm,

Qıvam hineñ yulıñdı, ti.

Ber yerðə ber qan kürðem —

Üðe yergə heñməyðer,

Üðen qoðğon esməyðer;

Yırtqıs, qoðğon yıyılıp,

Kön də kilep yeśkəyðer.

Əsəmə qaytıp höylənem,

Bar serene horanım;

Əsəm miñə əytməne,

Ultırıp ükhep ilanı,

Ni əytergə belmənem,

Aptıranım-alyanım,

Serenə töşönmənem.

İl aralap küp yörönöm,

Küp keşelərðe kürðem,

Yəşen-qartın osrattım,

Qan turında horaştım.

Berehe asıq əytməne,

Bılay tiep höyləne:

«Atañ beðgə təñreləy

Yarðam itte, balaqay,

Atañ xaqın haqlaybıð,

Əsəñ xəteren qaqmaybıð,

Hin — atañdan qot yıyğan,

Hin — əsəñdən höt imgən,

Ularğa urtaq bala hin,

Beðgə dana bala hin.

Əsəñdən ütep, balağa

Urtaq seren əytməbeð:

Atañ qəðere xaqına

Əsəñə ant itkənbeð.

Bar, balaqay, qayt, bala,

Əsəñdən horap kür, dana,

Əsəñ əythə bar seren,

Üðeñ uylap bel, bala,» —

Tigəs, qayttım öyömə,

Tağı baqtım əsəmə,

Əsəm his tə əytməne,

Minən seren yəlləne.

Min ultırıp ilanım,—

Ul haman da əytməne,

Urın halıp yatqırðı,

Yoqlatırğa bəpləne.

Min də hüðen tıñlanım,

Min yoqlağan bulayım,

Ni höylər tip uylanım.

Mine yoqlay tipmeler,

Əllə onotopmolor,—

Əsəm ükhep ilanı,

Başın baśıp uylandı,

Oşolay tip höylənde:

«Uralım kitte — yuğaldı,

Qabat qaytıp kilməyðer;

Ulı yette — at mende,

Unı atahı belməyðer.

Atahınday tıvğandır,

Yörəge quş bulğandır.

Yavız atam qandarı

Əle şiñməy yatalır,

Bala, kürep qayta la,

Horaşıp qañğırtalır.

İnde nisek itəyem,

Əytməy nisek tüðəyem?

Əythəm, serðe beler ul,

Atahını eðlər ul,

Başın sitkə aððırır,

Mine yañğıð qaldırır»,—

Tip, əsəyem zarlanğas,

Min də torðom, tañ atqas.

Qan yanına barðım min,

Qandı urap yörönöm min:

«Əy, heð qandar — qan ikən,

Atam qoyğan qan ikən;

Atam Ural tigəngə,

Yav asqandar heð ikən,

Batır qulı teygəngə

Hıvınmaymı qanığıð,

Şuğa tınmaymı yənegeð?

Qanığıð bısraq bulğanğa,

Qoðğon da esməy, yer yotmay,

Küpsep yata qanığıð,

Yonsop yata yənegeð», —

Tigən hüðem əytkəynem,

Qanlı bıl kül qaynanı;

Qan külenən sittərək

Ber aq taşqa səsrəgəs,

Qan qıymılday başlanı,

Serðe höyləp taşlanı:

«Olo babañ Qatildıñ

Qollap alğan dürt batır,

Babañ quşqas, yav astıq,

Yavız qanğa olğaştıq.

Yer ðə esməy qanıbıð,

Kön kipterməy qanıbıð,

Qoðğondarðı horaybıð,

Ular ða esməy qanıbıð,

Öðgölənə yənebeð.

Ural ataña bar əle,

Beððeñ zarðı əyt əle:

Sara taphın, terelthen,

Uðenə yuldaş bulırlıq

Yavğa sabır ir ithen», —

Tigəs, serðe beldem min,

Əsəmə höyləp birðem min.

Əsəm uylap torðo la,

Tavğa qaray barðı la,

Qoðğondarðı yıyðı la,

Ber qoðğondo oðattı,

Hər kön sığıp küðətte.

Ber talay kön uðğas ta,

Qoðğono kilde şav menən,

Avıðı tulı hıv menən.

Əsəm qanğa tökörttö, —

Barıhın da tereltte.

Dürt batırğa qarata:

«Atamda xur bulhağıð,

Unan etlek kürhəgeð,

Uralğa duś bulhağıð,

Atayımdıñ duśtarın

Donyanan yuq itegeð;

Ulım menən Uraldı

Eðləp bergə kitegeð,

Barıp sələm əytegeð».

Dürt batırðı eyərtep,

«Atam — Ural ikən, tip,

Ural ulı — Yayıq», tip,

Hiñə yuldaş bulayıq, tip,

Alıśtan eðləp kildem min,

Hiñə yarðam itergə

Bilem biştən bıvðım min,

Hineñ yuldı qıvðım min».

İkensehe:

«Mineñ əsəm — Gölöstan,

Min altığa yetkəndə,

Yılan, Şülgən qabatlap

İlde talay kilgəndə,

Bar keşeneñ qoto osop,

İldən qasıp kitkəndə,

Əsəm hine uylağan,

Şul qayğınan qalğığan.

Ayağına baśalmay,

Urınında yatqanda,

İldə yılan yav aśtı,

Bötə yerðe hıv baśtı.

Balahına, qartına

Qayıq yahap barıhına.

Barın teyəp qayıqqa,

Yañğıð üðem yav astım.

Yavða ilde birməgəs,

Hıvða berəv batmağas,

Üðem yəş ber balalay

Küððərenə sağılğas,

Zərqum kilep tuqtaldı,

Qılıs alıp uqtaldı.

Min da qarap tormanım,

Balahınıp qalmanım:

Qılıs alıp ayqaştım,

Uğa his kös birmənem,

Ul huqqanda yığılmay,

Batırðarðay sayqaştım.

Zərqum bik ucarlanğas,

Unı yaqlap deyevðər

Tağı öśtəlep uqtalğas,

Unda la kös birmənem,

Deyeven da, Zərqumdı la

Bıvın-bıvın turanım.

Xəlheðləngən köyö torop,

Əsəm kilep qul haldı,

Yəşlənderep küððəren

Bılay tiep höylənde:

«Atañ — Ural batırım,

Unan tıvğan Nögöşöm,

Batır bulıp tıvğanhıñ,

Ataña quldaş bulğanhıñ.

Men tolparğa hin, balam,

Ataña yuldaş bul, balam!» —

Tiep əsəm, höyðö lə,

Tolpar totop birðe lə,

Miñə yuldı öyrətte,

Mine yavğa oðattı».

Ösönsöhö:

«Mineñ əsəm —Homayðır,

Köndə kükkə menə lə,

Niməneler tıñlayðır.

«Ay Uralım, nişləyheñ?

Min yanamın - belməyheñ;

Deyev-endər tuplandı,

Barı bergə yoplandı, —

İl qaplağan diñgeððe

Nisek yöðöp sığırhıñ?

Qan dulağan deyevðe

Nisek yeñep sığırhıñ?» —

Tip, ah orop yalbarðı,

Üð aldına zarlandı.

Miñə tekləp torðo la,

Ber körhönöp aldı la:

«Hay, irtərək tıvhañsı,

At menerlek bulhañsı,

Küp yıl yavða yonsoğan

Ataña terək bulhañsı», —

Tiep mine bəpləyðer,

Üðe hıqtap ilayðır;

Mine bala tipmeler,

Ber ðə seren əytməyðer.

Töndə ikəv yata inek,

Berəv işekkə huqtı,

İşek selpərəmə kilde, —

Öygə ber deyev kerðe,

Əsəyemə qul huððı.

«İlgə qıran halğandıñ,

İlde tar-mar qılğandıñ,

Taş attırıp qaya tavğa,

Deyevgə ut halğandıñ

Yən höygəne Homaymı?

Uralğa Buðat birep,

Tav yarðırğan Homaymı?

Bulat qılıs tottorop,

Bar deyevðe qırðırıp,

Bayman tapqan Homaymı?

Əyt tiðerək, şulaymı? 

Xəðer başıñ kiśəmen,

Kisep qanıñ esəmen;

Kəvðəñ utqa atamın,

Başıñ taşlap Uralğa,

Unı halıp qayğığa

Yartı kösön alamın», —

Tip, əsəmə uqtaldı.

Mine kürgəs, tuqtaldı:

«Ural qotonan tıvğan

Batır bala tügelme?» —

Tiep, üðe höylənde;

Əsəm ber hüð əytəlməy,

Şomğa qalıp uylandı,

Yəşlənderep küððəren,

Bigerək mine qıðğandı.

Üðem bala timənem,

His ni uylap tormanım,

Deyevgə min taşlandım,—

Ber başınan ut səste,

Ber başınan ıv səste.

Ul ber aldı, min — aldım,

Öśtönə menep atlandım.

Qulımda huqqı yuq ine,

Tas yalanğas qul ine;

Şulay ða kös birmənem,

Deyevgə yul quymanım,

Tubarlata başlanım.

Qıśıp aldım muyınınan,

Qan börköttöm avıðınan,

Tağı öśtəp ber huqtım, —

Albırlanı, qaqşanı,

Baśır xəle qalmanı.

Tağı ıntılıp ber huqtım, —

Tav qolatqanday ittem.

Deyev yatıp yən birðe,

Haray ese qan buldı;

Əsəm bildən qan kisep,

Hıvhanıñ, tip, hıv birðe,

Yöðönə şatlıq tuldı.

«Batırðan batır tıvğanhıñ,

Atañday batır bulğanhıñ;

Kəvðəñ bala bulha la,

Yörəgeñ yəş bulha la,

İnde üśep yetkənheñ,

Atañ yanğıð tilmerə,

Avır köndər kiserə,

Atañ yanğıð bulmahın.

Doşman yavı yeñməhen,

Bar ataña, yuldaş bul», —

Tip, əsəm dimləgən,

Atahını eðləgən

İðel tigən ulıñ min,

Hiñə töbəp kildem min».

Dürtensehe:

«Mineñ əsəm — Ayhılıv,

Atam Şülgən bulğandır,

Şülgən hiñə tuğandır,

Deyevðər menən kitkənder,

Aðaq küp qan qoyğandır;

Yaqşığa doşman bulğandır,

Əsəm barıp xur bulğan,

Qayğıhınan harı alğan.

Əsəm oðaq tüðməne,

Mine saqırıp yanına

Bılay tiep höyləne:

«Qaranğı tön yaqtırtqan

Ayðan tıvğan bala inem,

Əsəm höygən dana inem;

Şülgənde keyəv itkəngə

Əsəm ber yöð qaplanı:

Qayğı baśtı yöðönö,

Miñdər baśtı bitene.

Köndə yöðö üðgərə,

Nurı kəmep, xurlana;

Elek köndəş bulha la,

Qoyaştan ul nurlana.

Atayım da xurlandı,

Şülgəngə birep aldandı,

Qayğıhınan kitepme, —

Xəðer küððən yuğaldı.

Keyəvgə tigən büləgem —

Harı tolpar birəyem;

Balam, atqa men, tine,

İðel menən kit, tine.

Ural atañ yulınan,

Balam, yavğa sap, tine,

Haqmar batır bul, tine,

Atañdı eðləp tap», — tine.

 

8-se bülek

Dürt yegetteñ bıl hüðen

Ural batır işetkəs,

Balaları üśkənen,

Batır bulıp yetkənen

Üð küðe menən kürgəs,

Ural batır qıvanğan,

Ğəyrəte tağı artıp,

Aqbuðatqa atlanğan,

[Atalı-ullı biş batır,

Ber-berehenə iş batır,

Yənə bayağı dürt batır]

Deyevgə yav başlağan,

Qıyratıp taşlağan.

Ay huğışqan, ti, bılar,

Yıl huğışqan, ti, bılar

Qatı yavðıñ berehendə

Qəhqəhəne qolatqan —

Diñgeð yarıp, dulatqan,

Ası tavış sığartqan,

Kük kükrətep, olotqan,

Kəvðəhen öyöp, diñgeððə

Tağı ber tav yahatqan.

Tılsımlı Şülgən diñgeðe

Qap urtalay bıvılğan,

Hıvða yöðgən deyevðər

İke yaqqa bülengən.

Şülgən yüngə kilməgən,

Ni eşlərgə belməgən,

Üð yağında qalğandıñ

Barıhın bergə yıynağan,

Ural tağı yul sapqan,

Deyevðərgə yav asqan.

Qatı yavðar barğanda,

Küktə uttar börkölöp,

Diñgeð hıvı erkelep,

Hıvðar qaynap torğanda,

Şülgən, Ural ikəvhe

Ber-berehenə tap bulğan

İkəv-ara yaśqışıp,

Törlö yaqlap alışqan.

Tayağı menən Uralğa

Şülgən yaman uqtalğan —

Utqa ötməkse bulğan,

Başına yetməkse bulğan.

Ural his tayşanmağan,

Bulat qılısın alıp,

Qatı aybarın halıp,

Serle tayaqqa sapqan, —

Tayaq kitkən səsrəp,

Küktə tavış kükrəp,

Dingeð bötöp, kül bulğan

Hıvhıð qalıp deyevðər,

Kəre kitep xur bulğan.

Ural totqan Şülgənde,

Aqbuðatı, uldarı 

Qırğan deyev, bütənde.

Kösö menən Şülgən də

Uralğa kər qılmağan,

Alışha la, tüðəlməy,

Şunda yergə qolağan,

Haqmar kilep Şülgəngə

Qılıs menən uqtalğan;

Ural tıyğas, Haqmar ða

Sapmayınsa, tuqtalğan.

Ural xalıqtı yıyğan,

Şülgənde urtağa quyğan.

«Yəştən yavız üśteñ hin,

Urlap qan da esteñ hin -

Atam hüðen totmanıñ,

Yavızlıqqa ıqlanıñ,

Yaqşılıqtı taşlanıñ.

Qanda yöððöñ yavıñ menən,

İl qaplanıñ hıvın menən

İl ürtəneñ utıñ menən.

Deyevðərðe duś itteñ,

Keşelərðe üs itteñ;

Yavızlığıñ at itteñ,

Yörəgeñde taş itteñ,

Atam yöðön yat itteñ,

Əsəm hötön ıv itteñ.

Yulda yuldaş buldım min,

Yavða quldaş tinem min;

Qıð haylanıñ — buy quyðım,

At haylanıñ — yay quyðım;

Dan eðlərgə teləneñ —

Teləgeñə yul quyðım.

Qulıña tayaq tottorðom, —

Yaqşılıqtan küð yomdoñ,

Qan qoyorğa ıntıldıñ;

İlde utta qaldırðıñ,

Küpte hıvğa batırðıñ,

Deyevðərgə aldanıp,

Keşe qanı tükterðeñ,

Höttəy taða berəvðeñ —

Küð qaralay ikəvðeñ

Beren dimləp birðerðem,

Yörəgen aq bulır, tip,

Hine maqtap höyðörðöm,

Hin hüðeñdə tormanıñ,

Yaqşığa yul bormanıñ,

Atam hüðen totmanıñ,

Əsəm hüðe yoqmanı.

Bötə ilde hıv itteñ,

Keşe qanın qoyorğa

Deyevðərðe öśköttöñ;

Yer öśtön də erketteñ,

Tigeð yatqan yer yöðön

Onqar-şoñqar itterðeñ.

Yamanlıqtı yaqşılıq

Yeñgənen xəðer beldeñme?

Keşelərðeñ donyala

Öśtönlögön kürðeñme?

İnde bötə deyeveñ

Yənlekkə töyək tav bulır,

Qəhqəhəneñ yavðarı —

Ayaqhıð qalğan yav bulır.

Yer übep ant itməhəñ,

Keşe aldında baş eyep,

Aq hüðeñde birməhəñ,

Keşelərðeñ küð yəşen

Üð öśtöñə almahañ,

Atam menən küreşkəndə,

«Ğəyeplemen», — timəhəñ, —

Başın sarðay sorğotop,

On-talqanday itermen;

Kübələktəy yəneñde

Töngö toman qılırmın;

Qanıña buyap kəvðəñde,

Əzrəqənən bar bulğan,

Yamantav tip atalğan

Tavğa iltep kümermen.

Başıña yən kilməśtəy,

Kilep xəleñ belməśtəy,

Yaqşılap telgə almaśtay,

Ber ülən-zat üśməśtəy,

Bite köngə yarılğan,

Qasqan-bośqan yılanğa,

Yavız uylı börkötkə,

Qan köśəgən qoðğonğa

Qunıp, yənlek añdırğa

Yavız tağı bulırðay

Qara qaya itermen», —

Tigən hüðen Uraldıñ

Şülgən tıñlap torğan da,

Ural quymaś, ülterer, —

Tip, yörəge qurıqqan da:

— Üð tılsımım yahağan

Diñgeðemdeñ qaldığı,

Uśallığım şomloğo

Küldən bitem yıvayım;

His yavızlıq qılmaśqa,

Yolanan baş tartmaśqa,

Hineñ menən berlektə,

Keşelər menən duślıqta

İl batırı bulırğa,

İldə tınıs qalırğa,

Ural, yulıñ übəyem;

Isın tuğan bulayım,

Bergə torlaq qorayım,

Atam-əsəm kürəyem,

Ularğa hüð birəyem.

— Qandan üśkən bit iteñ

Küldə yıvıp taðarmaś,

Qanhırağan yörəgeñ

Yaqşılıqqa baśalmaś;

Qanda yöðöp, ut yotqan

Keşe hine işkə almaś;

Keşegə asıv tarqığan,

Qəhərðə taştay qatırğan,

Yaqşığa qarşı ut bulğan,

Bəğerlekteñ toqomo

Tıvmıştan uq yuq bulğan

Hineñ ıvlı yörəgeñ,

Taş irehə lə, ireməś,

Yakşılıqtı tiñhenməś,

Keşelərðe işhenməś.

Keşelərðe höyhəñ hin,

Bergə yəşəp, il qorop,

Batır bulam, tihəñ hin,

Keşelərgə doşmandı

Üðeñə qarşı yav hana,

Doşman qanın kül itep,

Biten yıvır hıv hana.

Keşelərgə yav asıp,

Buştan-buşqa qan qoyop,

Yavızlıqtı dan hanap,

Yaqşılıqtı xur yahap,

Olpatlanıp, mahayıp,

Kəperəygən təneñde,

Qarayıp bötkən qanıñdı, —

Ütkəneñde uylatıp,

Yörəgeñde hıðlatıp,

Təneñ hıðlap qağayhın,

Yəneñ hıðlap ağarhın,

Yörəgendəge qara qan

Kibep, qabat qıðarhın, —

Şunda keşe bulırhıñ,

İldə bergə qalırhıñ,

Yavða batır bulırhıñ», —

Ural şulay tigən huñ,

Şülgən qabat horağan,

Üð teləgen höyləgən:

«Hıbay yörögən arıślanım

İke hörönöp abındı,

İke tapqır huğıldı,

Tənendə qandar kürende,

Küðenə uttar sağıldı, —

Ayağıma yığıldı.

Ösönsö tapqır höröndö —

Miñə qarap ükende,

Qabat inde hörönməm,

Tip, arıślanım yelkende.

Min da qabat huqmanım,

Telem menən hükmənem.

Ağañ bulğan Şülgən də

İke tapqır yuğaldı,

Höröngən arıślanday,

Küñeleñə şom haldı.

Ösönsögə — kitəyem,

Deyevðe tar-mar itəyem;

Qara yöðöm yıvayım,

Aq yöð menən aldıña

Kilep, yerðe übəyem,

Keşelərgə iş bulıp,

Bergə torlaq qorayım».

[Ural tınlamaq bulğan,

Huñğı qat hınamaq bulğan:]

«Namıś tapar ir bulha,

Ömötö bulmaś könönən;

İl bıvının hanağan

Könön ayırmaś tönönən:

Yırtqıs bulğan yəndərgə

Qara tönö kön bulır,

Küðe qalğır bayğoşto

Töndə avlap, şat bulır.

Keşelərgə tön ine,

Hiñə yaqtı kön ine.

Qalğıp torğan keşene

Qırıp, ður dan davlanıñ,

Keşegə doşman deyevðe

Üðeñə duś haylanıñ;

Keşeneñ qara tönöndə

Ayı qalqır timəneñ,

Ayı batha, tañ atıp,

Kön balqırın belməneñ.

İnde kürðek küð menən

Keşegə kön kilgənen,

Deyeveñ menən üðeñə

Qara töndöñ kilgənen;

Deyev yöðgən diñgeððeñ

Yergə əylənep qalğanın,

Əzrəqə tigən batşañdıñ

Qayalı tav bulğanın;

Uśal da menən aq qıððan

Haqmar batır tıvğanın;

Yılan yeygən irðərðeñ,

Unda bikle qıððarðıñ

Köləs yöðlö bulğanın,

Aldıña kilep tıvğanın

İnde kürep, ışanhañ;

Keşegə qarşı sayqaşıp,

Yavızlıqtan yav asıp,

Məñge yeñəlməśeñde,

Ber tuqtalıp uylahañ,

Uśallığıña baş bulıp,

Keşelekte haylahañ,

Üð arıślanıñ hüðenən

Ölgö alırlıq bulhañ, —

Min də ber yul quyayım,

Hinən yaqşılıq kötəyem.

Atamdıñ xaqı ösön,

Əsəmdeñ xətere ösön,

Tağı la ber hınayım,

Teləgeñde birəyem».

Şülgənde şulay oðatqas,

Ural xalıqtı yıyðırtqan da:

«Küðgə kürener Ülemde

İldən qıvıp yuq ittek,

Qan esevse deyevðeñ

Barın qırıp tav ittek.

Yənşişməneñ bar hıvın

Hośop alıp kiləyek.

Bar keşegə birəyek.

Küðgə kürenməś Ülemdən —

Kiler avırıv-sırxavðan,

Avırtınıv-hızlavðan

Keşelərðe qotqarıp,

Barıhını şat qılıp,

Məñge ülməś qılayıq»,—

Tip, Ural hüð asqanda,

Ah-vah itep zarlanıp,

Ülem saqırıp-yalbarıp,

Bar höyəge qaqşağan,

Tənendə it qalmağan,

Ata-əsə, beren də

Kem bulğanın belməgən

Ber qart kilep yetkən, ti,

Oşo hüðen əytkən, ti:

«Bik küp bıvın kürðem min,

Bik küp yerðə buldım min,

His nəməne toymağan,

Ber nəmənən qurqmağan,

Bala — atahın belməgən,

Ata — balam timəgən

Osorðo la kürðem min;

Keşelər bergə tuplanıp,

Üð-arahı yoplanıp,

Köslö ırıvðar köshöððö

Talavın da kürðem min;

Yılan, deyev, batşalar,

Keşe zatın eðərləp,

Tapqan yerðə berəmləp

Aşap başın üśterep,

Qaynıhın qol itterep,

İl öśtöndə tüş kirep,

Keşelərðe buśığıtıp,

Qan ilatqan osorða

Yeget tə bulıp üśtem min.

Ülemde lə belmənem,

Yetemde lə kürmənem,

Deyev ilde qaplağas,

Yılan küpte yalmağas,

Ülem küðgə sağılğas,

«Miñə lə kön kiler, tip;

Mineñ quldan kilməhə,

İlgə ber ir tıvır, tip;

Deyevðər menən yılanğa

Ber kön qırañ halır, tip,

Keşelərðeñ şul köndö

Şatlıq tuyı bulır, tip,

Hıqtap yörəge hıðğan,

Qan ilap küðe tonğan

Keşelərem yılmayıp,

Rəxət hulış alır, tip,

Yerðə bayman qoror», — tip, —

Şunı öðölöp köttöm min.

Ülemgə yən birməśkə,

Tuyðan torop qalmaśqa,

Yənşişmənən estem min.

Ülem küp saq osranı,

Öśkə qandar səsrəne,

Üñəsemdən küp aldı,

Boğaðğa bısaq küp haldı,

Qandarımdı arqıttı,

Höyəgemde qıyrattı, —

Şunda la buy birmənem,

«Yənemde al!» — timənem,

Yənem birməy serəştem,

Ülem menən körəştem,

İnde tuyðı kürðem min,

Şuğa bında kildem min,

Heðgə sələm birðem min;

Keşelərðeñ köləs yöðön

Küð aldımda kürðem min;

Keşe, keşe tigəndeñ

Batırlığın hiððem min.

İnde ülhəm də, qayğım yuq:

Qalqıp yatqan ður yulıñ

Keşegə töyək bulırlıq;

Deyevðən öygən tavðarıñ

Keyekkə torlaq bulırlıq,

Hər qayhıhı yəyerəp

Yoplanıp tül yəyerlek;

Bıvın-bıvın ürseşep,

Bergə uynap-kölöşöp,

Bayman tabıp yerləşep,

Ütkəndəren yırlaşıp,

Kön iterðəy il bulıp,

Torasağın beldem min.

Yegetem, batır ikənheñ,

Küð qaramday hanalğan

İlgə qaşqa ikənhen;

Bıvın-bıvın buyına

Maqtalırlıq ikənheñ.

İl ırıśın tabırğa

Atañ hiñə qot birgən,

Əsəñ hiñə höt birgən;

Doşmanğa taş yörəkle,

Duśıña aş yörəkle

Batır itep üśtergən,

Təv arıślan mendergən.

Yaqşılıqqa ıntılğan

Yöðö köndəy hılıvğa,

Hını tiñheð hılıvğa —

Homayğa tap bulğanhıñ.

Utqa qarşı ut bulır,

Hıvğa qarşı hıv bulır,

Yelgə qarşı tav bulır,

Yavğa qarşı yav bulır

Aqbuðatqa atlanıp,

Deyevðərgə yav asqan;

Yerðən diñgeð kiptergən,

Yergə ırıś səstergən,

İlgə bayman kiltergən

Hine qaşqa tip beldem,

Hineñ aldıña kildem.

Kübələktəy yənem bar,

Ber yotomday qanım bar,

Əlberəgən tənem bar;

Höyək-hayaq qıyralğan,

Tik tarqalmaś hınım bar,

Xəðer uyım tarqaldı,

Yəşər xəlem qalmanı;

Ülem saqırıp qaranım,

Buy birergə uylanım.

«Yənşişmənən hıv esteñ —

Miñə qarşı kös itteñ,

Məñge yəneñ alalmam,

Hine ülek itəlməm;

Kösöñ bötör — qalırhıñ,

Ül(ə)almay qañğırırhıñ;

Təneñ serep, qort aşar,

Şunda la hin ülməśheñ,

His donyanan kitməśheñ,

Mine buşqa kötörhöñ,

Alyıp-qanğıp bötörhön», —

Tip, yənemde almanı,

Ülem baðnat qılmanı.

Yeget, hiñə kildem min,

Kilep xəlem əyttem min.

Qolaq halhañ hüðemə,

Əytə torğan hüðem bar;

İlgə yola bulırðay,

Hınap belgən zañım bar:

Donyala məñge qalam, tip,

Donyalay ğümer hörəm, tip,

Ülemgə buy birməśkə,

Unı ber zañ itməśkə

Yənşişmənən esməgeð,

Mindəy xurlıq kürməgeð.

Donya ul ber bağ ikən,

Yən eyəhe şul bağta

Donya bıvının hanağan,

Qayhı bıvın aqlağan,

Qayhı unı taplağan,

Törlö töśkə biðəgən,

Barı — üśemlek, göl ikən;

Beð Ülem tip hanağan,

Yavız ul tip qarağan —

Bağtıñ tuðğan üśmeren

Yəki könö tulğanın

Süpləp, bağtı buşatqan,

Unan donya taşlatqan

Bötməy torğan yola ikən.

Məñge qalam timəgeð,

Yənşişmənən esməgeð.

Donyala məñge qalır eş —

Donyanı matur töðögən,

Bağtı məñge biðəgən —

Ul da bulha yaqşılıq.

Kükkə lə osor — yaqşılıq,

Hıvğa la batmaś — yaqşılıq,

Utqa la yanmaś — yaqşılıq,

Teldən də töşməś — yaqşılıq.

Barı eşkə baş bulır,

Üðeñə lə, keşegə

Məñge yəşər aş bulır», —

Tigən hüðen işetkəs,

Bötə serðe anlağas,

Bar xalıqtı eyərtep,

Ural yulğa sıqqan, ti,

Yənşişməgə barğan, ti,

Hıvın urtlap alğan, ti;

Üðe sapqan yulına,

Deyevðən öygən tavına

Hıvðı şunda börkkən, ti.

«Tav-urmandar yəşərhen,

Məñge ülməś töś alhın,

Qoşo hayrap maqtahın,

Xalqı yırlap xuplahın,

Yerðən qasqan doşmandar

Barı kürep hoqlanhın,

İl höyörgə il bulıp,

Yer höyərgə bağ bulıp,

Doşman küðen qıððırıp,

Balqıp toror yer bulhın!» —

Tigən hüðen əytkən, ti.

Hıv küp hipkən yerenən

Qarağay, şırşı üśkən, ti,

Hıvıqqa töś qoymaślıq,

Eśegə lə kipməślek,

Qort, mır-maðar töşməślek,

Yap(ı)rağı törölöp,

Beðənəktəy bulğan, ti,

Məñge yəşel qalğan, ti.

Şülgən bını işetkəs:

«Xəðer mine yaqlavsı,

Keşene aranan süpləvse,

Bara-bara að-maðlap,

Donyanan yuq qılıvsı

Ülem tigən yav qaldı,

Uğa irkenlek buldı, —

Miñə yarðam iter ul,

Keşene tar-mar iter ul», —

Tiep uylap qıvanğan,

Deyev-yılandı yıynağan,

Barıhına höyləgən.

Uralğa baş eyməśkə,

Keşegə hıv birməśkə

Bar deyevgə quşqan, ti.

 

9-sı bülek

Ayðar, köndər uðğan, ti,

Keşelər torlaq qorğan, ti;

Ber-berenə yöröşöp,

Uynap bergə, kölöşöp,

Qoða-qoðağıy bulışıp,

Yəşe-qartı yoplaşıp,

Qanlı yavðan tınışıp,

Bayman tabıp, tın alıp,

Rəxətlənep qalğan, ti.

Bına ber saq tağı la

Hıvğa barğan qıððarðı,

Yulğa sıqqan irðərðe

Deyevðər añdıp yatqan, ti,

Hıvğa barha, yotqan, ti,

Yığıp, qanın hurğan, ti,

Yörəgene alğan, ti;

Qayala qalğan yılandar

Keşelərðe saqqan, ti.

Keşelər bınan zarlanıp,

Qurqınışıp, yalbarıp,

Uralğa barı kilgəndər,

Uralğa höyləp birgəndər.

Ural xalıqtı tuplağan;

Deyevðərðən haqlağan;

Deyevðər, bını belgəs tə

Yer yöðönə sıqmağan.

Ural qarap tormağan:

İðel, Yayıq, Nögöştö,

Haqmar, bütən batırðı

Yavðarına baş qılğan;

Bulat qılısın alıp,

Üðe Aqbuðın mengən.

Aybarlanıp, şav halıp,

Aqbuðatın dulatıp,

Yerðə davıl quptarıp,

Hıvða tulqın qaynatıp,

Şülgən külenə barğan.

«Külen urtlap bötörəm,

Hıv qaldırmay qorotam,

Keşegə tınlıq birməgən

Qalğan-bośqan deyevðən,

Yav bulıvsı Şülgəndən

Bar xalıqtı qotoltam!» —

Tiep, külde urtlağan,

Kül hıvı qaynay başlağan.

Deyevðər qurqıp şavlağan,

Şülgən barın tuplağan.

Ural külde hura, ti,—

Deyevðər eskə tula, ti,

Berəm-berəm Uraldıñ

Yörək-bavırın telə, ti.

Deyev bik küp tulğan hun,

Yörəgene telgən huñ,

Ural külde börkkən, ti,

Qırğa sıqqan deyevðe

Batırðarı totqan, ti.

Ayağına baśalmay,

Qabat yavın asalmay

Ural şunda yığılğan,

Bötə keşe yıyılğan,

«İl bəxete ine»,—tip,

Barı hıqtap ilağan.

Ural: «Kürðegeð barın küð menən

Hıv urtlağan avıðıma

Deyevðər tuldı yav menən.

Yörəgemde teldelər,

Quldan köstö aldılar.

Xalqım, heðgə şunı əytəm,

Ulandarım, heðgə əytəm:

Uyım-uyım küldərðeñ

Barında deyev bulasaq,

Uśallığın qılasaq,

Esegeðgə kerəsək.

Deyevðərðeñ qohoro

Barığıðğa teyəsək,

Şunan barıñ üləsək.

Küldeñ hıvın esməgeð,

Xaraplıqqa töşməgeð,

Deyevðərgə buy birep,

Qul qavşırıp tormağıð —

Deyevðərgə yav asıp,

Diñgeððe deyevðən ərsep,

Yerðə torlaq tabıştım,

Keşelərðe yavızdan

Qotqarırğa tırıştım.

Menhəm Buðat bar ine,

Qulda bulat bar ine;

Yav tuplarlıq yeremdə

Talay ilem bar ine;

Quldaş bulır ilemdə

Batır irðər bar ine.

Şular qəðeren belmənem,

Batırlıqqa mahayıp,

Kəñəş qorop tormanım,

Yañğıð başım uylanım,

Uñmaś yuldı haylanım.

Uldarım, tıñlañ, heðgə əytəm,

Tıñla, ilem, hiñə əytəm:

İr-arıślan bulhañ da,

Batır beləkle tıvhañ da,

İldə yöröp, il kürməy,

Tubığıñdan qan kisməy,

Yörəgeñ batır bulalmaś.

Yavızğa yuldaş bulmağıð,

Kəñəşheð eş qılmağıð,

Ulandarım, heðgə əytəm:

Min ərsegən yerðərðə

Keşegə bayman tabığıð;

Yavða bulha, baş bulıp,

Keşegə il qoroğoð,

Danlı batır bulığıð.

Olono olo itegeð, —

Kəñəş alıp yörögöð;

Kesene kese itegeð, —

Kəñəş birep yörögöð.

Küðenə süp töşörðəy,

Küðheð bulıp qalırðay

Yeśerðərðeñ aldında

Küðenə kerpek bulığıð.

Aqbuðatım, bulatım

İldə torop qalır ul, —

Öśtönə menep sabırðay,

Yavða qılıs heltərðəy

Batırğa menər at bulır,

Batır bulmaś irðərgə

Mener atım yat bulır.

Əsəgeðgə əytegeð:

Minən riza bulhındar,

«İrem, xuş bul!» — tihendər.

Barığıðğa şunı əytəm:

Yaqşılıq bulhın atığıð,

Keşe bulhın zatığıð;

Yamanğa yul quymağıð,

Yaqşınan baş tartmağıð!» —

Tigən hüððe əytkən də,

Ural batır ülgən, ti.

Qayğırışıp, barıhı

Başın tübən eygən, ti;

Küktən yondoð atılıp,

Homayğa oran birgən, ti.

Homay, qoş tunın keyep,

Şunduq osop kilgən, ti,

Üle yatqan Uraldıñ

Avıðınan üpkən, ti.

«Ay Uralım, Uralım,

Yəneñə kilep yetmənem,

Aðaq hüðen işetep,

Küñelemde baśmanım,

Hiñə yəşləy osorap,

Şatlığımdan qıð bulıp,

Qoş tunımdı halğaynım;

Yavızdarğa yav asıp,

Yaqşılıqqa yul asıp,

Aqbuðatqa mengəngə,

Bulat qılıs totqanğa

İñ bəxetle ber bulıp,

Min oðatıp qalğaynım.

Yəneñə kilep yetmənem,

Avıðımdan üpməneñ,

Ni əytereñ belmənem,

İnde xəðer nişləyem? —

Ni əytergə belməyem.

Qıð bulıp, kemgə qarayım?

Homay isemem qalha la,

Keşelər qıð tihə lə,

Qoş tunımdı halmayım,

Sittər küðen alırlıq

Qabat hılıv bulmayım,

Hindəy batır tabalmam,

Batırğa əsə bulalmam,

Aqbuðatıñ, bulatqa

Batır haylap birəlməm,

Qoş köyömə qalırmın,

Tıv yomortqa halırmın;

Balam bulha, qoş bulır,

Hineñ kerheð uyıñdan

Töśö bulha, aq bulır.

İnde nisek itəyem?

Üðeñ sapqan yulıña,

Hıðılıp kilgən tavıña

Güren qaðıp küməyem,

İzge telək teləyem.

Üðeñ sapqan zur yulıñ

Bilen his hıv qırqalmaś.

Hinən qalğan zur tavıñ

Üð quyınına alır ul,

Hineñ menən berlektə

Məñge yerðə qalır ul.

Öśtön astıñ diñgeððeñ,

Öśtöndə batır buldıñ hin,

Buyına il qorðoñ hin;

Ður tavıñdıñ quyınında

İlgə zatlı bulırðay,

Keşegə tatlı bulırðay,

Yəndəy hanap yörörðəy

Tağı la zatlı bulırhıñ,

Yuğalmaś altın bulırðay,

Keşegə danlı hanalıp,

Donyağa batır bulırhıñ», —

Tigən hüðen əytkən də,

Uraldı tavğa kümgən, ti,

Homay osop kitkən, ti,

İldən ğəyep bulğan, ti;

Ural yulı — beyek tav,

Ural güre — danlı tav —

Ural bulıp qalğan, ti.

Baytaq yıldar uðğan huñ,

Homay Uralın hağınğan:

Unıñ yulı buyınan

Osop yöröp, talpınğan,

Tavğa kilep, qayala

Uraldı uylap, moñ səskən,

Aqqoş bulıp tül yəyep,

Aqqoş tıvın ürsetkən.

Bını barı belgən, ti,

Homay toqomo qoştar, tip,

Ber tuğanday küreşep,

Av avlavðan tıyışıp,

Aqqoş totop yeyməśkə, tip,

Üð-ara hüð quyışıp, —

Aqqoş ürsep kitkən, ti;

Aqqoş ite keşegə

Şuğa xaram ikən, ti.

Homay tüðməy osqan, ti,

Ber kilgən, ti, kitkən, ti;

Tınıs il, tip, berəmləp,

Qoş-qorttarðı eyərtep,

Üð artınan erkeltep,

Tağı Uralğa kilgən, ti;

Şuğa eyərep Uralda

Qoş-qort, yənlek tulğan, ti.

Qoştar kitkənen belgəs,

Tınıs il tip işetkəs,

Qatil ügeðe, toqomon

Üðe başlap eyərtep,

Danlı Ural buyında,

Yəmle Ural quyınında

Bergə ğümer hörəm, tip,

Ural buyına kilgən, ti,

Keşegə buy birgən, ti.

Aqbuðat ta il giðep,

Yılqı toqomon yıyıp,

Bar yılqığa baş bulıp,

Barın alıp kilgən, ti.

Keşelərgə ılığıp,

Menərenə at bulıp,

Yılqı la tülləp kitkən, ti.

Ay, kön hayın Uralğa

Törlö yənlek tulğan, ti,

Şul yənlektər, qoş-qorttar

Kilev könö keşegə

Ay, yıl hanap belevgə

İsem bulıp kitkən, ti.

Ural batır ulgən huñ,

Gürendə yerhep bötkən huñ,

Güre balqıp torğan, ti,

Bını kürgən keşelər

Yıyılışıp barğan, ti,

Ber us tupraq alğan, ti,

Barı danlap halğan, ti,

Bara-bara ul yerðə

Altın bulıp kitkən, ti.

Qoş-qort, yənlek kübəygəs,

Şişmə hıvı yetməgəs,

Küldən qurqıp əsməgəs,

İðel batır, Yayıqqa,

Nögöş batır, Haqmarğa

Xalıq yıyılıp kilgən, ti,

«Nişləybeð?» — tip, barıhı

Aptıraşıp əytkən, ti.

İðel uyğa qalğan, ti,

Atahınıñ bulatın

Üð qulına alğan, ti;

Aqbuðatqa mengən də,

Bötə xalıqtı yıyğan da:

«Esə torğan hıvða la,

Yəşəp kilgən donyala

Yavız bötməy, yən tıvmaś,

Tıvha la, tınıs yəşəməś,

Şülgəngə yav asayıq,

Barın tar-mar yahayıq, —

Hıv ða bulır keşe ösön,

Tınıs bulır il ösön», —

Tiep hüðen bötkəndə,

Yav asırğa torğanda,

Homay kilep yetkən, ti,

Bılay tiep əytkən, ti:

«Batırðan tıvğan ir-eget

Aptıravða qalırmı?

Donyala tıvğan ber yəndeñ

Uylap başı yetməgən,

Küñelenə kilməgən

Diñgeðenə yul halır,

Deyevðəren tav qılır,

Bötə diñgeð qorotop,

Yörögən yulın il qılır, —

Tip kem genə uylağan?

Atañ üðe ülhə lə,

Bulatı qaldı qulında,

Buð atı qaldı yanında.

Atañ deyevðən tav öyhə,

Sapqan yeren yul ithə,

Yaman hıvðı bötörhə,

İlde bergə tuplaha, —

Heðgə aðaq atağıð:

«Küldeñ hıvın esməgeð,

Esep ərəm bulmağıð», —

Tip əytkəyne tügelme?

Şülgəngə yav ashañ da,

Unı tar-mar ithəñ də,

Külenən il mandımaś,

Əsə hötöndəy bulıp,

İlde məñge huğarmaś!»

Homay hüðen işetkəs,

İðel uyğa qalğan, ti;

Aqbuðattan töşkən, ti,

Atahınıñ bulatın

Qulına totop alğan, ti,

Beyek tavğa mengən də,

İrəməlləp torğan, ti.

«Atayımdıñ qulında

Bulat deyev turanı;

Uraldan tıvğan ul bulıp,

Xalıqtı hıvhıð qañğırtıp,

Batır iseme kütərep,

Hıv tabalmay tilmerep

Torov irlek bulamı?» —

Tigən də İðel irəyep,

Tavðı yara sapqan, ti,

Kömöştəy ber aq yılğa

Şıltırap şunduq aqqan, ti;

Tavðı buylap kitkən, ti,

Əzrəqənən bar bulğan

Yamantavğa yetkən, ti.

Tav yılğanı bıvğan, ti,

İðel kilep uqtalıp,

Bilen öðə sapqan, ti, —

Yılğa arı aqqan, ti;

İðel baśıp torğan tav,

İrəməlləp sapqan tav,

Yılğa sığıp aqqan tav —

«İrəməl» bulıp qalğan, ti.

Yılğa bıvğan zur tavı,

Qırqa sapqan urını —

«Qır(ı)qtı» bulıp qalğan, ti.

İðel batır tapqan hıv,

Şıltırap matur aqqan hıv

İðel bulıp qalğan, ti.

Barı kilep eskən, ti,

Hıv aqqanın küðətep,

Bötəhe lə qıvanıp,

Bılay tiep əytkən, ti:

«İðel batır tapqan, ay, Aq yılğa

Şıltırap ta ağa la üðəndən.

Təmle İðelkəy hıvðarı la

Bötörəler hıv köśəgən uyðarðı,

Qıvandıra qan ilağan ildərðe.

Ğümerðər ük teləp il yırlanı

Batır tıvğan, tip ük Uraldan.

Təmle İðel hıvðarı la

Bötörəler hıv köśəgən uyðarðı,

Qıvandıra qan ilağan ildərðe» .

Şulay barıhı maqtağan,

Qan ilavðan tuqtağan.

Bar xalıq erkelep,

Ber İðeldeñ buyında

Yəmle tuğay-uyında

Torlaq qora başlağas,

Ay-yıl hanap tülləgəs,

İldə keşe kübəygən,

İðel buyı tarayğan.

Dürt batır ber yıyılıp,

Bergə ultırıp uylağan;

Yayıq, Nögöş, Haqmarðar,

Yañı yılğa eðləgən.

İðel hımaq, bılar ða

Almaşlaşıp, ber-bere

Bulat menən sapqan ti, —

Ularðan da ös yılğa

Şıltıraşıp aqqan, ti.

Bılar xalıqtı yıyğandar,

Dürt batırğa bülgəndər;

Dürt yılğanı buylatıp,

Torlaq qorop taralıp,

Ayırım donya qorğandar.

Dürt batırðıñ iseme

Dürt yılğağa at bulğan,

Onotolmaś zat bulıp,

Bıvın-bıvın qalğandar.