ДИВАНЕ ЛӨГАТЕТ-ТӨРК (1072-1074)

Мәхмүд Кашгарый

(XI йөз)

 

Мәкальләр һәм әйтемнәр*

Атасы ачыг алымла йийсә, углының теше камар. [Атасы ачы алма ашаса, улының теше камашыр.]

Ач ни йиймәс, тук ни тимәс. [Ач ни ашамас, тук ни димәс]

Бер карга берлә кыш килмәс.

Бер төлкү тиресен икилә суймас. [Бер төлке тиресен ике мәртәбә тунамыйлар.]

Боздан сув тамар.

Йыгач озын кис, тимүр кысга кис. [Агачны озын кис, тимерне кыска кис]

Йыгач очына йил тигер, күрклек кешегә сүз килер. [Агач очына җил тияр, матур кешегә сүз килер.]

Канигъ кан белә йумас. [Канны кан белән юмыйлар.]

Куш кылыч кынга сыгмас. [Куш кылыч кынга сыймас]

Кыш конукы – ут. [Кыш кунагы – ут.]

Күздән йыраса, күңелдән йемә йырар. [Күздән ерагайса, күңелдән дә ерагаер.]

Көнгә бакса, күз камар. [Көнгә (кояшка) бакса, күз камашыр.]

Тегермәндә тугмыш сычган күк күкрәгеңә курыкмас. [Тегермәндә туган тычкан күк күкрәгәннән курыкмас]

Олыгны олыгласа, кот (бәхетле. – X. М.) булыр.

 

Шигырьләр**

[Каты юллар йомшара]

 

Йалвын аның күзе,

Йалкын аның үзе,

Тулун айын йөзе,

Йарды мәнең йөрәк.

 

Әйдем аңар: "Сәвүк,

Безни таба нәлүк,

Кичтең йазы кәрик,

Кырлар эзиз бәзүк?"

 

Әйде: "Сәнең узу-

Әмгәк телим ызу,

Йомшар катыйг узу, –

Күңлем сәңа йөгрек".

 

Тәрҗемәсе:

 

Сихерле аның күзе,

Ялкынлы аның үзе,

Тулган айдай йөзе –

Телгәләде йөрәгемне.

 

Әйттем аңар: "Сөеклем,

Безгә таба ничек

Кичтең киң дала(лар)ны,

Кырларны, биек тауларны?"

 

Әйтте: "Сиңа килү юлы (узу) –

Күп газаплы үзе,

(Әмма) йомшый каты юл да,

(Чөнки) күңлем сиңа ашкына".

 

* * *

Йәй күркенә инанма,

Сувлар үзә таянма,

Әсизлигиг анунма,

Телдә чыкар әдгү сүз.

 

Тәрҗемәсе:

 

Җәй (яз) күркенә ышанма,

Су өстенә таянма,

Явызлыкка алынма,

Телеңнән яхшы сүз (генә) чыгар.

 

* * *

Бирмеш тавар – сәнең, бел,

Йалыңук табар карынка.

Калмыш тавар – ажунның,

Керсә кара урынга.

 

Тәрҗемәсе:

 

Биргән мал – синеке,

Кеше карынга табына.

Калган товар – дөньяныкы (башкаларныкы),

(Әгәр дә) керсә (кеше) кабергә.

БОРЫНГЫ ТӨРКИ РУН ЯЗМАЛАРЫ ҮРНӘКЛӘРЕ

 

 

(VI-VII гасырлар)*

 

* * *

 

...Йөз йәшәйен! Тәңрем – очук безкә. Идел-йәремә – бәңгү бал!

 

Тәрҗемәсе:

 

...Йөз яшә (йөзгә кадәр яшим)! Тәңрем-безгә таяныч (учак, йорт, "очаг", саклаучы). Идел-җиремә мәңгелек һәйкәл (балбал)!

 

* * *

 

Энем йите, урым өч, кызым өч әрти. Әбләдем углымын. Кызымын калыңсыз биртем...

 

Тәрҗемәсе:

 

Энем җиде, улларым өч, кызым өч иде. Улларымны өйләндердем. Кызларымны калымсыз бирдем...

 

* * *

 

Сеземә, йөз кадашыма, алты будуныма, сеземә адрылтым.

 

Тәрҗемәсе:

 

Сездән, йөз дустымнан, алты ыруымнан (халкымнан), сездән аерылдым.

 

 

КҮЛТӘГИН ЯЗМАСЫ (732-735 еллар)

(өзекләр)**

 

...Ерак әрсәр йаблак агы бирүр.

Йагык әрсәр әдгү агы бирүр.

 

Тәрҗемәсе:

 

...Ерактагыңа начар бүләк бирер(ләр),

Якындагыңа затлы бүләк бирер(ләр).

 

* * *

 

Чыгаң будуныг бай кылтым,

Аз будуныг үкеш кылтым.

 

Тәрҗемәсе:

 

Ярлы халыкны бай кылдым,

Аз халыкны күп кылдым.

 

* * *

 

...Иллег будун әртем, –

Илем амти каны?..

Каганлыг будун әртем, –

Каганым каны?..

 

Тәрҗемәсе:

 

...Дәүләтле (илле) халык идем, –

Илем инде кайда?..

Каганлы халык идем, –

Каганым кайда?

 

* * *

...Каңым каган сүсе бүре әрмеш,

 Йагысы коң тәг әрмеш.

 

Тәрҗемәсе:

 

...Атам каган гаскәре бүре (кебек) иде,

Дошманнары куй кебек иде.

 

* * *

...Кыркыз, курыкан, утыз татар, кыдан, татабы – күп йагы әрмеш.

 

Тәрҗемәсе:

 

Кыргыз, курыкан, утыз татар, кыдан, татабы – бары да дошман иде.

 

* * *

...Каның субча йөгертте,

Сөңүкең тагча йатды,

Бәгелег ари углың кол булты,

Селек кыз оглы коң булты...

 

Тәрҗемәсе:

 

...Каның суча (су кебек) акты,

Сөягең таудай ятты (өелде),

Бәктәй саф (затлы) ул(лар)ың кол булды,

Сөлектәй кыз балаларың кәнизәк булды...

 

* * *

...Күрер күзем күрмәз тәг,

Белер белегем белмәз тәг булды.

 

Тәрҗемәсе:

 

...Күрер күзем күрмәс,

Белер белегем белмәс булды.

 

ЮРАУ КИТАБЫ (IX гасыр)

(өзекләр)

 

Әр бушушлуг, тәңре болытлыг булды. Ара көн тугмыш. Буша(н)нч ара мәңи кәлмештер. Анча белеңләр: әдгү ол!

 

Тәрҗемәсе:

 

Кеше кайгылы, күк болытлы иде. Арада (алар арасында) кояш чыкты. Кайгы арасына шатлык килде. Шуны белегез: яхшыга (иге­леккә) ул!

 

* * *

Су тамыры корыйсәр, –

Яшь явышгу корыйыр.

Кеше көче корыйсәр, –

Ят кешегә басытыр.

 

Тәрҗемәсе:

 

Су юллары корыса,

Яшь яфрак та корыйдыр.

Кеше көче корыса, –

Ят кешедән басылыр.